Нафақат нефть: Эрон аслида нималарга бой?

Statista маълумотларига кўра, мамлакатнинг жами табиий бойликлари тахминан 27,3 триллион долларни ташкил этади. Бу кўрсаткич билан Эрон дунёда Россия, АҚШ, Саудия Арабистони ва Канададан кейин бешинчи ўринни эгаллайди.

Ядровий дастур ва сиёсий низолар соясида улкан ресурс базаси яширинган. Эрон нафақат нефть ва газ, балки темир рудаси, мис, рух, қўрғошин, хром, марганец, кўмир, олтин ва бошқа ўнлаб фойдали қазилмаларнинг колоссал захираларига эга.
Энергетика соҳаси асосий актив бўлиб қолмоқда. ОПEК маълумотларига кўра, 2024 йил охирига келиб Эроннинг тасдиқланган нефть захиралари қарийб 208,6 миллиард баррелни ташкил этди. Табиий газ захиралари бўйича ҳам мамлакат жаҳон етакчилари қаторида. Айниқса, Эрон Қатар билан бўлишадиган улкан «Жанубий Парс» кони муҳим аҳамиятга эга.

Газ мамлакат ички иқтисодиётининг — электр энергетикаси, иситиш тизими, оғир саноат ва нефть кимёсининг асосий устуни ҳисобланади. Нефть эса, асосан Осиё давлатларига экспорт қилиниши ҳисобига, хорижий валюта тушумининг бош манбаи бўлиб қолмоқда.

Шу билан бирга, санкциялар, Ғарб технологияларининг етишмаслиги, инвестиция муаммолари ва давлат назоратининг юқорилиги Теҳрон имкониятларини жиддий чеклаб қўймоқда. Газнинг катта қисми ички истеъмолга сарфланади, экспорт эса мамлакат потенциалидан анча паст даражада.

Металл ва минераллар қазиб олиш алоҳида йўналишдир. Эрон қарийб 3,8 миллиард тонна темир рудаси захирасига эга ва бу кўрсаткич бўйича жаҳонда етакчилардан бири. Темир рудаси металлургия, қурилиш сектори ва мудофаа саноати фаолиятини таъминлайди.

Мис захиралари ҳам жуда муҳим: Сарчешме, Сунгун ва Мидук ҳудудларида йирик конлар жойлашган. Электромобиллар ва инфратузилма лойиҳаларига бўлган жаҳондаги талаб ортиши фонида миснинг аҳамияти янада ошиб бормоқда. Бундан ташқари, Эронда рух ва қўрғошиннинг катта захиралари, 10 мингдан ортиқ фаолият юритаётган шахталар ва минералларнинг ўнлаб турлари мавжуд.

Ҳозирда асосий эътибор камёб ер элементлари ва аккумуляторлар учун зарур бўлган материалларга қаратилган. Геологик тадқиқотларга кўра, мамлакатда электроника, энергетика ва ҳарбий саноатда қўлланиладиган лантан ва церий конлари аниқланган. 

Шунингдек, Ҳамадон провинциясида литий захиралари, бошқа ҳудудларда эса кобальт ва никель мавжудлиги ҳақида хабар берилган.
Дунёнинг «яшил» энергетикага ўтиши ва аккумуляторлар учун ресурслар соҳасидаги кураш фонида, бу омиллар Эронни нафақат нефть давлати, балки келажак хом ашё бозорининг потенциал муҳим иштирокчисига айлантирмоқда.

Бироқ, афсуски, улкан ресурслар ҳар доим ҳам мамлакат учун иқтисодий фаровонликка айланмаяпти. Эроннинг асосий парадокси шундаки, мамлакат бир вақтнинг ўзида ҳам жуда бой, ҳам жуда камбағал кўринади. 

Ер остида ўнлаб триллион долларлик бойликлар ётганига қарамай, ер устидаги иқтисодиёт йиллар давомида санкциялар, инфляция ва инвестиция тақчиллиги шароитида яшамоқда.
Моҳиятан, Теҳрон бугунги кунда яқин ўн йилликларда йирик давлатлар ўртасида рақобат янада кучаядиган ресурс – газ, мис, литий ва камёб металларга эгалик қилмоқда.

Муаллиф: Азиз Солиев