Кам даромадли инсонлар тез қарийди

Мазкур тадқиқот соғлом қариш жараёнини шакллантирувчи биологик омилларни аниқланди. 40 та мамлакатдан 160 мингдан ортиқ одамнинг маълумотларини таҳлил қилган халқаро тадқиқотчилар жамоаси турли шароитларнинг қаришга қандай таъсир қилишини ўрганди.

Қаришнинг ўртача тезлигини аниқлаш учун улар “биобеҳавиорал age gap” (биобеҳавиорал ёш тафовути) деб номланган сунъий интеллект (АИ) моделидан фойдаланди. Бу модель одамнинг ҳақиқий ёши билан, атрофдаги хавф омилларига қараб аниқланган биологик ёши ўртасидаги фарқни ҳисоблайди.

Масалан, агар сиз 50 ёшда бўлсангиз, аммо хавф омилларингиз асосида бу модель сизни 55 ёшдек қариган деб ҳисоблаётган бўлса, биобеҳавиорал ёш тафовутингиз 5 йил бўлади.

Натижалар нима бўлди? Тадқиқот қамраб олган тўрт қитъа – Африка, Осиё, Европа ва Жанубий Америкада – Европаликлар энг соғлом қараётган халқ деб топилди. Аксинча, қолоқ мамлакатларда одамлар биологик жиҳатдан кўпроқ қаригани кузатилди.

Тадқиқотда иштирок этмаган, аммо фикр билдирган Копенгаген университети қошидаги қариш масалалари бўйича доцент доктор Мортен Шейби-Кнудсеннинг айтишича, бу тадқиқот шуни кўрсатадики, қариш жараёни фақатгина биология ва турмуш тарзи билан эмас, балки кенгроқ ижтимоий ва сиёсий омиллар билан ҳам чамбарчас боғлиқ. Инсоннинг қаерда ва қандай шароитда яшаши унинг организмидаги қариш жараёнини тезлаштириши ёки секинлаштириши мумкин.

Энг тез қараётганлар — Миср аҳолиси бўлиб, уларнинг биологик ёши ўртача тарзда ҳақиқий ёшидан 4.75 йил катта бўлган. Ундан кейинги ўринларда Жанубий Африка ва Жанубий Америка мамлакатлари туради. Европада эса Шарқий ва Жанубий минтақаларда яшовчилар тезроқ қараётгани аниқланган.

Энг секин қараётганлар эса Данияда кузатилган – уларнинг биологик ёши ўртача ҳисобда ҳақиқий ёшидан 2.35 йил кичик. Кейинги ўринларда Нидерландия ва Финляндия жой олган.

Соғлом қариш учун қандай шароит керак?

Тадқиқотчилар Дания ва бошқа Шимолий-Ғарбий Европа мамлакатларида соғлом қаришнинг асосий омиллари сифатида қуйидагиларни ажратди:

• Жисмоний омиллар: тоза ҳаво ва атроф-муҳит сифати
• Ижтимоий омиллар: гендер тенглиги, ижтимоий-иқтисодий фаровонлик
• Сиёсий омиллар: сайлов эркинлиги, сиёсий партияларнинг фаолияти, фуқаролик эркинликлари, сиёсатчиларнинг халқ манфаатларини ҳимоя қилиши

"Сиёсий омилларнинг қариш жараёнига кучли таъсири – тадқиқотдаги энг қизиқарли сирли жиҳатлардан биридир. Эҳтимол, сиёсий беқарорлик ва соғлиқни сақлашдаги тенгсизликлар инсон организмида доимий стресс уйғотиб, бу жараёнга сабаб бўлади", — деган Мортен Шейби-Кнудсеннинг.

Тадқиқотга кўра, биологик жиҳатдан тезроқ қараётганлар:

• кунлик оддий вазифаларни бажаришда 8 баравар кўпроқ қийналган;
• ақлий заифлашиш ҳолатлари уларда 4 баравар кўпроқ учраган.

Эътиборга молик жиҳат шундаки, тадқиқот фақат тўртта қитъани қамраб олган бўлса-да, айрим ҳудудлар, айниқса Африкадан Миср ва Жанубий Африкадан бошқа давлатлар иштирок этмаган.

"Ажабланарлиси шундаки, хавф омиллари ҳимоя омилларидан кўра кучлироқ таъсир кўрсатмоқда. Шунингдек, паст даромадли мамлакатлардаги инсонлар – ҳатто шахсий даромади нисбатан яхши бўлса ҳам – тезроқ қаришга моил экани аниқланди. Бу эса универсал таълим ва соғлиқни сақлаш каби умумий ечимларга сармоя киритиш зарурлигини яна бир бор исботлайди", – дейди Шейби-Кнудсен.