Kam daromadli insonlar tez qariydi

Mazkur tadqiqot sogʻlom qarish jarayonini shakllantiruvchi biologik omillarni aniqlandi. 40 ta mamlakatdan 160 mingdan ortiq odamning maʼlumotlarini tahlil qilgan xalqaro tadqiqotchilar jamoasi turli sharoitlarning qarishga qanday taʼsir qilishini oʻrgandi.

Qarishning oʻrtacha tezligini aniqlash uchun ular “biobehavioral age gap” (biobehavioral yosh tafovuti) deb nomlangan sunʼiy intellekt (AI) modelidan foydalandi. Bu model odamning haqiqiy yoshi bilan, atrofdagi xavf omillariga qarab aniqlangan biologik yoshi oʻrtasidagi farqni hisoblaydi.

Masalan, agar siz 50 yoshda boʻlsangiz, ammo xavf omillaringiz asosida bu model sizni 55 yoshdek qarigan deb hisoblayotgan boʻlsa, biobehavioral yosh tafovutingiz 5 yil boʻladi.

Natijalar nima boʻldi? Tadqiqot qamrab olgan toʻrt qitʼa – Afrika, Osiyo, Yevropa va Janubiy Amerikada – Yevropaliklar eng sogʻlom qarayotgan xalq deb topildi. Aksincha, qoloq mamlakatlarda odamlar biologik jihatdan koʻproq qarigani kuzatildi.

Tadqiqotda ishtirok etmagan, ammo fikr bildirgan Kopengagen universiteti qoshidagi qarish masalalari boʻyicha dotsent doktor Morten Sheybi-Knudsenning aytishicha, bu tadqiqot shuni koʻrsatadiki, qarish jarayoni faqatgina biologiya va turmush tarzi bilan emas, balki kengroq ijtimoiy va siyosiy omillar bilan ham chambarchas bogʻliq. Insonning qayerda va qanday sharoitda yashashi uning organizmidagi qarish jarayonini tezlashtirishi yoki sekinlashtirishi mumkin.

Eng tez qarayotganlar — Misr aholisi boʻlib, ularning biologik yoshi oʻrtacha tarzda haqiqiy yoshidan 4.75 yil katta boʻlgan. Undan keyingi oʻrinlarda Janubiy Afrika va Janubiy Amerika mamlakatlari turadi. Yevropada esa Sharqiy va Janubiy mintaqalarda yashovchilar tezroq qarayotgani aniqlangan.

Eng sekin qarayotganlar esa Daniyada kuzatilgan – ularning biologik yoshi oʻrtacha hisobda haqiqiy yoshidan 2.35 yil kichik. Keyingi oʻrinlarda Niderlandiya va Finlyandiya joy olgan.

Sogʻlom qarish uchun qanday sharoit kerak?

Tadqiqotchilar Daniya va boshqa Shimoliy-Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida sogʻlom qarishning asosiy omillari sifatida quyidagilarni ajratdi:

• Jismoniy omillar: toza havo va atrof-muhit sifati
• Ijtimoiy omillar: gender tengligi, ijtimoiy-iqtisodiy farovonlik
• Siyosiy omillar: saylov erkinligi, siyosiy partiyalarning faoliyati, fuqarolik erkinliklari, siyosatchilarning xalq manfaatlarini himoya qilishi

"Siyosiy omillarning qarish jarayoniga kuchli taʼsiri – tadqiqotdagi eng qiziqarli sirli jihatlardan biridir. Ehtimol, siyosiy beqarorlik va sogʻliqni saqlashdagi tengsizliklar inson organizmida doimiy stress uygʻotib, bu jarayonga sabab boʻladi", — degan Morten Sheybi-Knudsenning.

Tadqiqotga koʻra, biologik jihatdan tezroq qarayotganlar:

• kunlik oddiy vazifalarni bajarishda 8 baravar koʻproq qiynalgan;
• aqliy zaiflashish holatlari ularda 4 baravar koʻproq uchragan.

Eʼtiborga molik jihat shundaki, tadqiqot faqat toʻrtta qitʼani qamrab olgan boʻlsa-da, ayrim hududlar, ayniqsa Afrikadan Misr va Janubiy Afrikadan boshqa davlatlar ishtirok etmagan.

"Ajablanarlisi shundaki, xavf omillari himoya omillaridan koʻra kuchliroq taʼsir koʻrsatmoqda. Shuningdek, past daromadli mamlakatlardagi insonlar – hatto shaxsiy daromadi nisbatan yaxshi boʻlsa ham – tezroq qarishga moil ekani aniqlandi. Bu esa universal taʼlim va sogʻliqni saqlash kabi umumiy yechimlarga sarmoya kiritish zarurligini yana bir bor isbotlaydi", – deydi Sheybi-Knudsen.