Туркия разведкаси «Арабистонлик Лоуренс» ҳақидаги тарихий архив ҳужжатини ошкор қилди

Миллий разведка ташкилоти (MİT) Биринчи жаҳон уруши даврида фаолият юритган британиялик разведка ходими, «Арабистонлик Лоуренс» номи билан машҳур Томас Эдвард Лоуренсга оид тарихий архив ҳужжатини жамоатчиликка тақдим этди. 1929 йил 23 сентябр санаси билан расмийлаштирилган мазкур ҳужжат MİTнинг расмий сайтида эълон қилинди. Шу тариқа, аввал ёпиқ бўлган архив материаллари эндиликда очиқ манбага айланди.

Лоуренснинг махфий фаолияти

Ҳужжатга кўра, Томас Эдвард Лоуренс жамиятларга сингиб кириш ва улар ўртасида кескинлик уйғотиш мақсадида тез-тез ўз шахсияти, кийими ва ташқи қиёфасини ўзгартириб турган. У баъзан ўзини мусулмон, баъзан эса яҳудий сифатида таништирган.

Мазкур архив материал дастлаб Миллий хавфсизлик хизмати бошқармаси томонидан тайёрланган ва ўша даврдаги Туркиянинг асосий давлат идоралари — Бош штаб ҳамда Ташқи ишлар вазирлигига тақдим этилган.

Ҳужжатда Лоуренснинг Биринчи жаҳон уруши йилларида Арабистон ҳудудида олиб борган фаолияти ёритилиб, у араб дунёсида турли исм, тахаллус ва кийимлар орқали шахсиятини яшириб юргани қайд этилган.

География ва ниқоблар ортидаги шахс

1888 йилда Уэльсда туғилган Томас Эдвард Лоуренс Биринчи жаҳон уруши пайтида Британия разведкаси офицери сифатида хизмат қилган. У 1916–1918 йилларда Усмонли империясига қарши қаратилган Араб қўзғолонида муҳим рол ўйнаган.

1923 йилги разведка ҳисоботига кўра, Лоуренс Миср, Сурия, Ироқ ва Фаластин ҳудудлари бўйлаб турли ниқоблар остида ҳаракатланган. Маълумотларга қараганда, у Мисрда бир муддат «Шайх Абдулла» тахаллуси билан яшаган, кейин Сурия ва Ироққа ўтган, Қуддусда кутилмаганда пайдо бўлган ва охир-оқибат Суданнинг Хартум шаҳрига жойлашган.

Қуддусда бўлган даврида у баъзан мусулмонлар диний устози, баъзан эса яҳудий раввини сифатида чиқиб, ҳар икки жамоа билан алоҳида учрашувлар ўтказган. Яҳудий раввин қиёфасида у «Якос Исканази» номидан фойдалангани айтилган.

Қуддусдаги кескинликлар ва айбловлар

Архив ҳужжатларида Лоуренс Қуддусда турли тахаллуслар орқали яҳудий ва мусулмон жамоаларига иғвогар хабарлар тарқатганликда айбланади. Бу ҳаракатлар Ислом анъанасида ал-Буроқ, яҳудийларда эса “Йиғи девори” (Ғарб девори) деб аталадиган ҳудуд атрофида кескинликни кучайтиришга қаратилгани таъкидланади.

Ҳужжат нусхасида Лоуренснинг ҳарбий формадаги сурати ҳам жой олган бўлиб, бу Усмонли даври хавфсизлик идоралари унинг фаолиятига қанчалик жиддий ёндашганини кўрсатади.

Британия сиёсати ва геосиёсий мақсадлар

Архив материалларида Усмонли разведка хизматларининг Британиянинг Миср, Фаластин ва Судандаги сиёсатига доир баҳолари ҳам келтирилган. Унда минтақа геосиёсий вазиятига таъсир ўтказиш мақсадида беқарорлик келтириб чиқариш уринишлари ҳақида сўз юритилади.

Ҳужжатга кўра, Фаластинда мустақиллик ғояларини заифлаштириш, Судан эса Миср билан боғлиқлиги ва у ерда Британия империявий манфаатларига эга амалдорлар мавжудлиги сабабли стратегик база сифатида белгиланган.

MİT маълум қилишича, ушбу ҳужжатнинг эълон қилиниши рақамли архивлар орқали тарихий разведка материалларини жамоатчиликка очишга қаратилган ташаббуснинг бир қисми ҳисобланади.

Лоуренснинг баҳсли мероси

Ғарбда ва Британияда Томас Эдвард Лоуренс кўпинча «тирик афсона» сифатида улуғланади. У 1916 йилда Ҳижозга юборилиб, Ҳошимий кучлар билан ҳамкорлик қилган. Амир Файсал I бин ал-Ҳусайн билан бирга арабларни парчаланиб бораётган Усмонли империясига қарши қўзғатган ва ҳошимийлар сулоласига мустақил давлат ваъдаларини берган.

Бироқ мусулмон дунёсида «Арабистонлик Лоуренс» кўпинча Британия мустамлакачилиги, парокандалик ва сунъий чизилган чегаралар рамзи сифатида баҳоланади. Биринчи жаҳон уруши ва Лоуренснинг баҳсли фаолияти мусулмон дунёсини илк бор мажбурий миллий чегаралар билан бўлиш жараёнини бошлаб бергани таъкидланади.

Бу чегаралар эса минтақадаги зиддиятларни бугунгача сақлаб келмоқда.