Turkiya razvedkasi «Arabistonlik Lourens» haqidagi tarixiy arxiv hujjatini oshkor qildi

Milliy razvedka tashkiloti (MİT) Birinchi jahon urushi davrida faoliyat yuritgan britaniyalik razvedka xodimi, «Arabistonlik Lourens» nomi bilan mashhur Tomas Edvard Lourensga oid tarixiy arxiv hujjatini jamoatchilikka taqdim etdi. 1929 yil 23 sentabr sanasi bilan rasmiylashtirilgan mazkur hujjat MİTning rasmiy saytida eʼlon qilindi. Shu tariqa, avval yopiq boʻlgan arxiv materiallari endilikda ochiq manbaga aylandi.

Lourensning maxfiy faoliyati

Hujjatga koʻra, Tomas Edvard Lourens jamiyatlarga singib kirish va ular oʻrtasida keskinlik uygʻotish maqsadida tez-tez oʻz shaxsiyati, kiyimi va tashqi qiyofasini oʻzgartirib turgan. U baʼzan oʻzini musulmon, baʼzan esa yahudiy sifatida tanishtirgan.

Mazkur arxiv material dastlab Milliy xavfsizlik xizmati boshqarmasi tomonidan tayyorlangan va oʻsha davrdagi Turkiyaning asosiy davlat idoralari — Bosh shtab hamda Tashqi ishlar vazirligiga taqdim etilgan.

Hujjatda Lourensning Birinchi jahon urushi yillarida Arabiston hududida olib borgan faoliyati yoritilib, u arab dunyosida turli ism, taxallus va kiyimlar orqali shaxsiyatini yashirib yurgani qayd etilgan.

Geografiya va niqoblar ortidagi shaxs

1888 yilda Uelsda tugʻilgan Tomas Edvard Lourens Birinchi jahon urushi paytida Britaniya razvedkasi ofitseri sifatida xizmat qilgan. U 1916–1918 yillarda Usmonli imperiyasiga qarshi qaratilgan Arab qoʻzgʻolonida muhim rol oʻynagan.

1923 yilgi razvedka hisobotiga koʻra, Lourens Misr, Suriya, Iroq va Falastin hududlari boʻylab turli niqoblar ostida harakatlangan. Maʼlumotlarga qaraganda, u Misrda bir muddat «Shayx Abdulla» taxallusi bilan yashagan, keyin Suriya va Iroqqa oʻtgan, Quddusda kutilmaganda paydo boʻlgan va oxir-oqibat Sudanning Xartum shahriga joylashgan.

Quddusda boʻlgan davrida u baʼzan musulmonlar diniy ustozi, baʼzan esa yahudiy ravvini sifatida chiqib, har ikki jamoa bilan alohida uchrashuvlar oʻtkazgan. Yahudiy ravvin qiyofasida u «Yakos Iskanazi» nomidan foydalangani aytilgan.

Quddusdagi keskinliklar va ayblovlar

Arxiv hujjatlarida Lourens Quddusda turli taxalluslar orqali yahudiy va musulmon jamoalariga igʻvogar xabarlar tarqatganlikda ayblanadi. Bu harakatlar Islom anʼanasida al-Buroq, yahudiylarda esa “Yigʻi devori” (Gʻarb devori) deb ataladigan hudud atrofida keskinlikni kuchaytirishga qaratilgani taʼkidlanadi.

Hujjat nusxasida Lourensning harbiy formadagi surati ham joy olgan boʻlib, bu Usmonli davri xavfsizlik idoralari uning faoliyatiga qanchalik jiddiy yondashganini koʻrsatadi.

Britaniya siyosati va geosiyosiy maqsadlar

Arxiv materiallarida Usmonli razvedka xizmatlarining Britaniyaning Misr, Falastin va Sudandagi siyosatiga doir baholari ham keltirilgan. Unda mintaqa geosiyosiy vaziyatiga taʼsir oʻtkazish maqsadida beqarorlik keltirib chiqarish urinishlari haqida soʻz yuritiladi.

Hujjatga koʻra, Falastinda mustaqillik gʻoyalarini zaiflashtirish, Sudan esa Misr bilan bogʻliqligi va u yerda Britaniya imperiyaviy manfaatlariga ega amaldorlar mavjudligi sababli strategik baza sifatida belgilangan.

MİT maʼlum qilishicha, ushbu hujjatning eʼlon qilinishi raqamli arxivlar orqali tarixiy razvedka materiallarini jamoatchilikka ochishga qaratilgan tashabbusning bir qismi hisoblanadi.

Lourensning bahsli merosi

Gʻarbda va Britaniyada Tomas Edvard Lourens koʻpincha «tirik afsona» sifatida ulugʻlanadi. U 1916 yilda Hijozga yuborilib, Hoshimiy kuchlar bilan hamkorlik qilgan. Amir Faysal I bin al-Husayn bilan birga arablarni parchalanib borayotgan Usmonli imperiyasiga qarshi qoʻzgʻatgan va hoshimiylar sulolasiga mustaqil davlat vaʼdalarini bergan.

Biroq musulmon dunyosida «Arabistonlik Lourens» koʻpincha Britaniya mustamlakachiligi, parokandalik va sunʼiy chizilgan chegaralar ramzi sifatida baholanadi. Birinchi jahon urushi va Lourensning bahsli faoliyati musulmon dunyosini ilk bor majburiy milliy chegaralar bilan boʻlish jarayonini boshlab bergani taʼkidlanadi.

Bu chegaralar esa mintaqadagi ziddiyatlarni bugungacha saqlab kelmoqda.