Қумуқ тили: Шимолий Кавказнинг қадимий туркий мероси

Қумуқ тили асрлар давомида Шимолий Кавказда шаклланган бўлиб, нафақат қумуқ халқининг миллий тили, балки минтақадаги маданий ва иқтисодий алоқаларда муҳим ўрин тутган тиллардан бири ҳисобланади.

Қумуқ тили қайси тиллар гуруҳига киради?

Қумуқ тили Олтой назариясига кўра туркий тиллар оиласининг қипчоқ гуруҳига мансуб. Лингвистик жиҳатдан у қипчоқ-половец тармоғига киради ва қозоқ, қорақалпоқ, ноғай, қарачай-балқар ҳамда қрим-татар тиллари билан яқин қариндош ҳисобланади.

Айрим тилшунослар қумуқ тилини Кавказ ҳудудида сақланиб қолган энг қадимий қипчоқ тилларидан бири сифатида баҳолайдилар.

Қумуқ тили қаерда тарқалган?

Бугунги кунда қумуқ тилининг асосий тарқалиш ҳудуди Россия Федерацияси таркибидаги Доғистон Республикаси ҳисобланади.

Шунингдек, мазкур тилда:

• Чеченистон;
• Шимолий Осетия;
• Қабардин-Балқар;
• Ставрополь ўлкаси;
• Туркия;
• Қозоғистон;
• Озарбайжон

ҳудудларида яшовчи қумуқ диаспораси вакиллари ҳам сўзлашади.

Қумуқ тилининг тарихи

Қумуқ тилининг шаклланиши бир неча асрларни қамраб олади.

Тадқиқотчиларнинг фикрича, тилнинг илдизлари Хазар хоқонлиги, қипчоқ қабилалари ва Олтин Ўрда давригача бориб тақалади. Кейинчалик Шимолий Кавказда яшаган туркий аҳоли тили маҳаллий этник жараёнлар билан уйғунлашиб, мустақил тил сифатида ривожланган.

XVIII–XIX асрларда қумуқ тили Кавказда миллатлараро мулоқот тили вазифасини ҳам бажарган. Савдо-сотиқ, ҳарбий ишлар ва дипломатик муносабатларда ундан кенг фойдаланилган.

Ёзув тизими қандай ўзгарган?

Қумуқ тили тарихи давомида бир нечта алифбодан фойдаланган.

• XIX асргача араб ёзуви;
• 1929 йилдан лотин алифбоси;
• 1938 йилдан эса кирилл алифбоси жорий этилган.

Ҳозирги кунда қумуқ тили асосан кирилл ёзувида қўлланилади.

Қумуқ тилининг хусусиятлари

Қумуқ тили агглютинатив тиллар қаторига киради. Яъни сўзларга қўшимчалар кетма-кет қўшилиши орқали янги маънолар ҳосил қилинади.

Тилнинг яна бир муҳим хусусияти – сингармонизм (унли товушлар уйғунлиги)нинг сақланиб қолганидир. Бу жиҳат уни бошқа қипчоқ тилларига янада яқинлаштиради.

Лексикасида қадимий туркий сўзлар билан бирга араб, форс ва рус тилларидан ўзлашган қатлам ҳам мавжуд.

Бугунги аҳволи

Қумуқ тили Доғистон Республикасининг расмий тилларидан бири ҳисобланади. У айрим мактабларда ўқитилади, китоблар нашр этилади, газета-журналлар чиқади ҳамда радио ва телевидениеда эфирга узатилади.

Бироқ глобаллашув, урбанизация ва рус тилининг устун мавқеи сабабли қумуқ тилининг кундалик қўлланиш доираси қисқариб бормоқда.

Мутахассислар тилни асраб қолиш учун уни таълим, рақамли технологиялар, оммавий ахборот воситалари ва интернет платформаларида кенгроқ қўллаш муҳимлигини таъкидламоқда.

Нега қумуқ тили муҳим?

Ҳар бир тил – халқнинг тарихи, дунёқараши ва маданий хотирасидир. Қумуқ тили ҳам минг йиллик туркий цивилизациянинг муҳим бўлаги сифатида нафақат қумуқ халқи, балки бутун туркий дунё учун аҳамиятли ҳисобланади.

Тилни ўрганиш Шимолий Кавказ тарихи, туркий халқлар ўртасидаги алоқалар ва қипчоқ тилларининг тараққиётини англашда муҳим манба бўлиб хизмат қилади.

Бугун қумуқ тилини асраш нафақат бир халқнинг миллий вазифаси, балки умумтуркий маданий меросни сақлаб қолиш йўлидаги муҳим қадамлардан бири саналади.

Муаллиф: Сарвар Хуррамов