Миллий алифбода [ŋ] товуши учун алоҳида ҳарф керак(ми?)

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси 7 июль кунги мажлисида “Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига ўзгартириш киритиш ҳақида”ги қонун лойиҳасини қабул қилди.

Лойиҳада лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбоси 26 та ҳарф ва 3 та ҳарфлар бирикмаси ўрнига, 28 та ҳарф ва 1 та тутуқ белгисидан ташкил топиши, шунингдек, айрим ҳарфларнинг қўлланилишига аниқлик киритилиши назарда тутилмоқда.

Хусусан, ng ҳарфи алифбодан чиқарилади.

Профессор Бахтиёр Менглиев ўз мақоласида ўзбек алифбосидаги “ng” ҳарф бирикмаси ва унинг бугунги тил ҳамда рақамли технологиялардаги муаммолари ҳақида сўз юритди.

Олимнинг таъкидлашича, бу лингвистик тугун 1940 йиллардаги совет алифбо ислоҳоти ва марказий мафкуранинг қатъий кўрсатмалари остида пайдо бўлган. Ўша даврда СССР халқларининг миллий алифболарини рус графикаси стандартига имкон қадар мослаштириш, бир хил қолипга солиш устувор давлат сиёсати этиб белгиланган эди.

Шу сабабли ўзбек тилига хос [ŋ] товуши учун алоҳида белги жорий этилмаган. Ҳолбуки, ўша даврда қардош қозоқ ва қирғиз алифболарида мазкур миллий товуш учун алоҳида “ң” ҳарфи расман қабул қилинган.

Араб ва форс-тожик ёзуви инерцияси

Менглиевнинг фикрича, ўзбек тилида “ng” бирикмасининг сақланиб қолишига араб-форс ёзуви анъаналарининг таъсири ҳам сабаб бўлган. Ўзбек тили узоқ вақт давомида араб ёзувидан фойдаланган ва унда [ŋ] товуши “نگ” шаклида, яъни икки ҳарф билан ифодаланган.

“Асрлар давомида шаклланган бу график кўникма матбаа усталари ва муаллифлар онгига шунчалик чуқур сингиб кетганки, алифбонинг табиий қисмига айланган”

1940-йилда кирилл ва 1993-йилда лотин алифбосига ўтилаётганда тилшунослар айнан шу омилни асосий важ қилиб кўрсатишган.

Типографик ва техник чекловлар

“Тeng”, “bong”, “tong” ва “o‘ng” каби туб сўзларимиздаги ягона фонетик товушнинг алоҳида ҳарф билан эмас, икки белгили бирикма орқали ёзиб келинишининг энг амалий ва техник илдизлари 1990 йиллардаги лотин алифбосига ўтиш даври ҳамда компьютер имкониятларининг чекланганлигига бориб тақалади.

Ўша пайтда ахборот технологиялари энди ривожланаётган, босмахона имкониятлари эса тор эди. Стандарт QWERTY клавиатурасида ҳамда Times New Roman каби мумтоз шрифтларда уникал диакритик белгиларни (масалан, ŋ ёки ñ) жойлаштириш улкан техник мураккаблик ва қўшимча харажат келтириб чиқарарди. Тайёр n ва g тугмаларидан биргаликда фойдаланиш давр мутахассислари учун энг арзон ва тезкор ечим бўлиб туюлган.

Натижада бугунги ўзбек ёзувида бир хил “ng” бирикмаси икки хил фонетик ҳодисани ифодаламоқда. Масалан, “ko‘ngil”, “teng”, “o‘ng” каби туркий сўзларда у ягона [ŋ] товушини билдирса, “tango”, “miting”, “marketing”, “kongress” каби ўзлашма сўзларда [n] ва [g] товушлари алоҳида талаффуз қилинади.

Менглиев буни нафақат саводхонлик ва талаффуз, балки рақамли технологиялар учун ҳам муаммо эканини билдирди. Унинг қайд этишича, “ng”нинг икки хил фонетик хусусиятга эга бўлиши автоматик бўғинга ажратиш, имло текширувчи алгоритмларни яратиш ва сунъий интеллект моделларини ўргатишда қўшимча алгоритмик мураккабликларни келтириб чиқаради.

Мақолада [ŋ] товушининг айрим шеваларда “n-лашиш”и ҳам унга алоҳида ҳарф берилмаслигига сабаб бўлган омиллардан бири сифатида тилга олинади. Хусусан, Тошкент, Фарғона водийси ва жанубий лаҳжаларда сўз охиридаги [ŋ] босқичма-босқич оддий [n] га айланиб кетиш мойиллигига эга (масалан, оғзаки нутқда “keeling” сўзи “kelin”, “o‘ng” сўзи “o‘n” тарзида талаффуз қилиниши).

“Ўз вақтида алифбо ислоҳоти устида ишлаган айрим тилшунослар бу товуш вақт ўтиши билан тилдан бутунлай сиқиб чиқарилади деган янглиш гипотезага таяниб, унга алоҳида ҳарф ажратишни ортиқча деб ҳисоблашган”.

Шунингдек, ўзлашма сўзлардаги /n+g/ бирикмаси билан ўзбекча [ŋ] товушини ёзувда фарқлаш масаласи ҳам муҳим омил сифатида кўрсатилган.

Совет даврида ва кейинчалик оммалашган angar, kenguru, miting, marketing, kasting, avangard, tango, mango, kongress, reyting, bingo, shlang, pingvin, Singapur, ring, bumerang, lingvistika, shtanga каби юзлаб сўзларда n ва g ҳарфлари ёнма-ён келиб, алоҳида-алоҳида /n+g/ тарзида талаффуз қилинади. Ўша давр алифбо тузувчиларида агар алоҳида ñ ёки ŋ ҳарфи киритилса, ўзбекча [ŋ] (singil, yangi, dengiz, mangu, chang, manglay) билан халқаро сўзлардаги /n+g/ ўртасида имло чалкашлиги ортади деган хавотир устун келган.

Бироқ ўша даврдаги эҳтиёткорлик бугун акс таъсир кўрсатмоқда. “ng” бирикмасининг икки хил фонетик ҳодисани ифодалаши талаффузда чалкашлик туғдириб, сунъий интеллект технологияларида ҳам муаммолар келтириб чиқармоқда.

“Лотин алифбосини такомиллаштириш борасидаги баҳсларда бу ўтмиш сарқитидан воз кечиб, [ŋ] товуши учун алоҳида ҳарф (масалан, ñ ёки ŋ) жорий этиш масаласи – оддий тилшунослик инжиқлиги эмас, миллий ёзув маданияти ва келажак авлод олдидаги кечиктириб бўлмайдиган масъулиятдир”

Олимнинг хулосасига кўра, бугунги шароитда совет давридаги сиёсий стандартлар, тарихий ёзув инерцияси ва ўтган асрдаги техник имкониятлар билан боғлиқ чекловларни қайта кўриб чиқиш зарур.

У ўзбек алифбосини такомиллаштириш доирасида [ŋ] товуши учун алоҳида ҳарф, масалан, “ñ” ёки “ŋ” жорий этиш масаласини илгари суради.

Менглиев бундай ўзгариш шунчаки ҳарф алмаштириш эмас, балки ўзбек ёзувини тилнинг фонетик хусусиятлари ва замонавий рақамли технологиялар талабларига мослаштириш масаласи эканини таъкидлайди.

“Кечаги куннинг шартли чекловлари бугунги рақамли келажагимизга ғов бўлмаслиги керак. Ёзувимизни мантиқий мукаммалликка келтириш орқали она тилимизнинг фонетик софлигини сақлаб қоламиз ва келажак авлод учун мукаммал интеллектуал пойдевор яратамиз”.