Birgina 6 million odamni yoqib yuborgan, 20 ming inson ustida shafqatsiz tajribalar oʻtkazgan fashistik rejimga nazar tashlasak, insoniyat qoʻlidan dahshatli vahshiyliklar kelishiga guvoh boʻlamiz.

Yigirmanchi asrda Robert Oppengeymer boshchiligidagi olimlar guruhi “ezgulik” yoʻlida atom qurolini kashf etdi. Chunki fashist fiziklari ham shu qurolni yaratishga kirishgan, ulardan oldin ulgurib, sayyorani Gitler rejimidan qutqarish kerak edi.

Natija kutilganidek boʻldi. Nemis olimlari esa muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Shu bilan birga, Gitler armiyasi ham urushda yengildi.

Ammo barcha mustamlakalaridan ayrilib, oʻz hududi bilan qolgan Yaponiya hamon qarshilik koʻrsatardi. Uni taslim qilish uchun anʼanaviy tarzda harakat qilish yana qon toʻkilishiga olib kelardi.

Shu sababli 1945 yil avgustida Xirosima va Nagasakiga ilk atom bombalari tashlandi. Natijada ikki yuz mingdan ortiq inson halok boʻldi.

Va nihoyat, Ikkinchi jahon urushi oʻz poyoniga yetib, bir qarashda dunyo yovuzlikdan qutulgandek edi. Biroq…

Dunyoda tengsiz qurolga ega boʻlgan AQSh hukumati mavjud atom bombasini butkul yoʻq qilishni, aniqrogʻi, mutlaq gegemonlik imkoniyatidan voz kechishni istamadi.

Bundan xavotirga tushgan SSSR ham 1949 yili oʻz atom quroliga ega boʻldi. Shu tariqa “Sovuq urush” boshlandi.

Bugun esa jahonning 9 ta davlatida umumiy 12 500 atrofida yadro kallaklari bor.

Sunʼiy intellekt va yadro quroli
Yigirmanchi asrning ilk choragida sunʼiy intellekt (SI) texnologiyalari jadal rivojlandi va siyosiy sohalarga ham jalb etilmoqda.

London Qirollik kollejida yadro qurolini boshqarish sunʼiy intellekt ixtiyoriga topshirilsa, qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligi haqida tadqiqot oʻtkazildi.

Unda OpenAI’ning ChatGPT, Anthropic’ning Claude va Google’ning Gemini Flash modellari sunʼiy yaratilgan maxsus harbiy oʻyinlarda oʻzaro bellashdi. Har bir modelga “Sovuq urush” uslubidagi sharoitda yadro quroliga ega qudratli davlatni boshqaruvchi milliy lider roli yuklatildi.

Har bir oʻyinda kamida bitta model yadro qurolini portlatish bilan tahdid qilib, mojaroni keskinlashtirishga uringan.

“Uchala model ham jang maydonidagi yadro qurollariga eskalatsiya zinasining oddiy bir pogʻonasi sifatida qaradi”, — deydi tadqiqot muallifi Kennet Peyn.

Uning soʻzlariga koʻra, modellar taktik va strategik yadro qurolidan foydalanish oʻrtasidagi farqni yaxshi anglagan. Modellar strategik bombardimonni faqat bir marta “ongli tanlov” sifatida, ikki marta esa “tasodifan” taklif qilgan.

Claude dasturi oʻyinlarning 64 foizida yadro zarbalarini tavsiya qilgan — bu uchta oʻyinchi orasidagi eng yuqori koʻrsatkich. Lekin u toʻlaqonli strategik yadro zarbalari almashinuvi yoki yadro urushini yoqlamagan.

ChatGPT vaqti cheklanmagan oʻyinlarda yadro keskinlashuvidan qochgan, biroq vaqt cheklovi qoʻyilganda u doimiy ravishda tahdidni kuchaytirib, ayrim hollarda keng koʻlamli yadro urushi bilan tahdid qilishgacha borgan.

Ayni paytda Gemini’ning xatti-harakati oldindan aytib boʻlmas darajada boʻlgan: u baʼzan anʼanaviy urush usullaridan foydalanib janglarda gʻolib kelgan, boshqa holatlarda esa yadro zarbasini taklif qilishi uchun atigi toʻrtta prompt kifoya qilgan.

“Agar ular zudlik bilan barcha amaliyotlarni toʻxtatmasa, biz ularning aholi punktlariga qarshi toʻliq strategik yadro zarbasini beramiz. Biz zaif kelajakni qabul qilmaymiz: yo birga gʻalaba qozonamiz, yo birga halok boʻlamiz”, — deb yozgan Gemini oʻyinlardan birida.

Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, sunʼiy intellekt modellari urush davrida yoki qarshi tomon yadro qurolini qoʻllash bilan tahdid qilganda kamdan-kam hollarda yon bosadi yoki mojaroni tinch yoʻl bilan hal etishga urinadi.

Modellarga ziddiyatni yumshatishga qaratilgan 8 ta taktika, jumladan, kichik yon berishdan tortib “toʻliq taslim boʻlish”gacha boʻlgan variantlar taklif etildi. Oʻyinlar davomida ularning birortasidan ham foydalanilmadi. Oʻyinni boshlangʻich holatiga qaytarish imkoniyatidan esa atigi 7 foiz holatda foydalanilgan.

Tadqiqot natijasiga koʻra, sunʼiy intellekt modellari haqiqiy mojaroga qanday taʼsir qilishidan qatʼi nazar, deeskalatsiyani “obroʻsizlantiruvchi” deb biladi.

Shu sababli “sunʼiy intellekt tizimlari odatiy holatda xavfsiz hamkorlikni tanlaydi” degan taxminlar shubha ostida qoldi.

Bundan tashqari, odamlarda mavjud boʻlgan yadro qurolidan qoʻrquv hissi sunʼiy intellektda mavjud boʻlmasligi mumkin.

Tadqiqotda aytilishicha, modellar yadro urushini, xususan, Ikkinchi jahon urushi davrida Yaponiyaning Xirosima shahri bombardimon qilingan tasvirlarini koʻrib dahshatga tushish oʻrniga, koʻproq mavhum va nazariy shaklda oʻylaydi.

Peynning soʻzlariga koʻra, uning tadqiqoti insonlarga qaror qabul qilishda yordam berayotgan sunʼiy modellar aslida qanday fikrlashini anglashga yordam beradi.

Tadqiqot muallifi, garchi hech kim yadro kodlarini sunʼiy intellektga topshirmayotgan boʻlsa-da, ularning aldash, obroʻni boshqarish va vaziyatga qarab tavakkal qilish kabi qobiliyatlari har qanday muhim va xatarli vaziyatda katta ahamiyatga ega ekanini taʼkidladi.

Muallif: Isomiddin Jumanazarov

#urushlar

SI strategiyasi: urush vaziyatida sunʼiy intellekt 95 % hollarda yadro qurolidan foydalanishi mumkin