Дунёдаги энг қаттиқ режимли 10 та қамоқхона

Қуйида Amnesty International ва Human Rights Watch каби халқаро ташкилотлар манбалари асосида дунёдаги энг қаттиқ 10 та қамоқхона ҳақида сизнинг эътиборингизга ҳавола қиламиз.

1. ADX Florence (АҚШ) — “бетон қутилар шаҳарчаси”

Колорадо чўлларида жойлашган ADX Florence дунёдаги энг юқори хавфсизликка эга қамоқхона сифатида танилган. Маҳкумлар кунига 23 соатни танг, деворлари қаттиқ бетон билан ўралган камерада ўтказади.

Деразалар ердан баландда жойлашгани учун маҳкум ташқи манзараларни кўролмаслиги — руҳий изоляциянинг асосий омили саналади. Уларнинг ҳар бир ҳаракати камералар, сенсорлар ва автоматик эшиклар орқали кузатилади. Бу ерда террорчиликда айбланганлар, оммавий қотиллар ва мафия етакчилари сақланади.

2. La Santé Prison (Франция) — Парижнинг қора нуқтаси

Париж марказидаги La Santé қамоқхонаси Европадаги энг қаттиқ режимли муассасалардан бири сифатида танилган.

Тарихий ҳисоботларга кўра, камералар нам, тор ва антисанитар ҳолатда бўлган, маҳкумлар ҳавога чиқиш имконидан деярли маҳрум этилган. Ўз жонига қасд қилиш ҳолатлари кўпайгани ҳам айнан изоляция ва шароитлар оғирлигидан далолат беради. Сўнгги ислоҳотларга қарамай, La Santé ҳали ҳам қаттиқ режим рамзи сифатида тилга олинади.

3. “Қора Дельфин” (Россия) — умрбод маҳкумларнинг мажбурий интизоми

Оренбург вилоятидаги ушбу муассаса Россиядаги энг қаттиқ режимли қамоқхоналардан бири.

Умрбод жазога ҳукм қилинган маҳкумлар доимо қўллари орқага қайрилган ҳолатда юриши шарт. Камерадан чиқишда уларни бир нечта қўриқчи кузатиб боради. Камерадаги барча жиҳозлар бетонга маҳкамланган. Ёритиш чироқлари тунда ҳам ўчирилмайди — бу руҳий босимнинг бир қисми ҳисобланади.

4. Carandiru (Бразилия) — тарихдаги энг қонли қамоқхона фожеаси

2002 йилда ёпилган бўлса-да, Carandiru қамоқхонаси ҳали ҳам дунёдаги энг шафқатсиз турмалардан бири сифатида тилга олинади.

Паст санитария даражаси, зўравонлик, тиббий ёрдам етишмаслиги бу ерда оддий ҳолат бўлган. 1992 йилдаги қўзғолонни бостириш пайтида полиция 111 маҳкумни отиб ўлдирган — Лотин Америкаси тарихидаги энг йирик турма қон тўкиши ҳисобланади.

5. Alcatraz (АҚШ) — “қочиб бўлмайдиган орол”

Сан-Франциско қадоғидаги Алкатрас ороли ўз замонида АҚШнинг энг қўрқинчли қамоқхонаси бўлган.

Сувнинг муздеклиги, кучли оқимлар ва оролнинг ажралган жойлашуви сабаб қочиш деярли имконсиз саналган.
Тарихий манбаларга кўра, маҳкумлар қаттиқ интизом, қаттиқ жазо усуллари, ҳатто руҳий сегрегация билан юзма-юз бўлишган. Ал Капоне каби машҳур жиноятчилар ҳам шу ерда сақланган.

6. Bang Kwang Prison (Таиланд) — “Bangkok Hilton” номига лойиқ эмас

Расмий номи Bang Kwang бўлса-да, маҳкумлар уни ҳазиломуз тарзда “Бангкок Ҳилтони” деб аташади — аммо шароитлар ҳеч қандай меҳмонхонага ўхшамайди.

Темир занжирларда юриш амалиёти, озиқ-овқат танқислиги, тиббий хизматнинг етишмаслиги ва интизомни бузганларга нисбатан электр шоки қўлланиши билан машҳур.

7. Tadmor Prison (Сурия) — қийноқ ва оммавий жазолар маркази

Тадмор қамоқхонаси дунёдаги энг шафқатсиз қамоқхоналардан бири сифатида тарихга кирган.

“Дулоб” деб аталувчи жазо тури — маҳкумни автомобиль шинаси ичига солиб калтаклаш, овқат ва сувдан маҳрум қилиш, узоқ муддат адвокат билан алоқани чеклаш каби ҳолатлар кенг тарқалган. 1980 йиллардаги оммавий ўлдиришлар унинг қора тарихини янада чуқурлаштирган.

8. Guantanamo Bay (АҚШ) — ҳуқуқий ноаниқлик ороли

2002 йилдан буён терроризм гумондорлари сақланадиган ушбу ҳарбий база ҳануз дунёдаги энг баҳсли қамоқхоналардан бири.

Кўплаб маҳкумлар расмий айбловсиз узоқ муддат сақланган. Waterboarding (сувга ботириш), уйқудан маҳрум қилиш, шовқинли камераларда сақлаш каби қийноқ ва руҳий босим усуллари ҳуқуқ ҳимоячилари томонидан кўп бор фош қилинган.

9. Evin Prison (Эрон) — сиёсий маҳкумлар маркази

Теҳрондаги Евин қамоқхонаси Эронда сиёсий фаоллар, журналистлар ва ҳуқуқ ҳимоячилари сақланадиган асосий муассаса ҳисобланади.

Тор камералар, ҳаво етишмаслиги, узоқ изоляция, адвокат билан алоқани чеклаш ва “оқ қийноқ” деб аталувчи руҳий изоляция — бу қамоқхонанинг асосий хусусиятларидандир.

10. Chikurubi Maximum Prison (Зимбабве) — Африканинг энг оғир муҳити

Чикурубида санитария жуда паст, озиқ-овқат етишмайди, тиббий хизмат эса деярли мавжуд эмас. Камераларда одамлар меъёрдан ортиқ сақланади. Бу ердаги ҳаёт кўплаб ҳисоботларда “жисмоний эмас, балки руҳий қулаш майдони” сифатида тасвирланган.

Нега Жаслиқ (Ўзбекистон) бу рўйхатда йўқ?

Ҳақиқат шундаки, биз фойдаланган халқаро манбаларда Жаслиқ алоҳида қайд этилган бўлса-да, у ҳақида кенг таҳлил ва батафсил баён талаб этилади. Шу боис унга махсус мақола бағишлаш мақсадга мувофиқ.

Эслатиб ўтамиз, Жаслиқ — 71-сонли махсус тартибли колония — 2019 йилда Президент Шавкат Мирзиёев қарори билан расман ёпилган.

Хулоса

Дунёдаги энг қаттиқ режимли қамоқхоналар бир қарашда жамият хавфсизлиги учун мўлжалланган тузилма бўлиб кўринади. Лекин уларнинг деворлари орасида инсон иродаси, руҳияти ва қадриятларини синовдан ўтказувчи жуда оғир ҳаёт кечади.

Ҳар бир қулфланган эшик, ҳар бир камера ортида — ўтмиш, хатолар, афсуслар ва айрим ҳолларда ҳеч қачон эшитилмайдиган қичқириқлар бор. Деворлар бир куни қулаш мумкин, аммо улар орасида кечган инсон фожеалари ҳақидаги хотиралар абадий қолади.

Муаллиф: Сарвар Хуррамов