Dunyodagi eng qattiq rejimli 10 ta qamoqxona

Quyida Amnesty International va Human Rights Watch kabi xalqaro tashkilotlar manbalari asosida dunyodagi eng qattiq 10 ta qamoqxona haqida sizning eʼtiboringizga havola qilamiz.

1. ADX Florence (AQSh) — “beton qutilar shaharchasi”

Kolorado choʻllarida joylashgan ADX Florence dunyodagi eng yuqori xavfsizlikka ega qamoqxona sifatida tanilgan. Mahkumlar kuniga 23 soatni tang, devorlari qattiq beton bilan oʻralgan kamerada oʻtkazadi.

Derazalar yerdan balandda joylashgani uchun mahkum tashqi manzaralarni koʻrolmasligi — ruhiy izolyatsiyaning asosiy omili sanaladi. Ularning har bir harakati kameralar, sensorlar va avtomatik eshiklar orqali kuzatiladi. Bu yerda terrorchilikda ayblanganlar, ommaviy qotillar va mafiya yetakchilari saqlanadi.

2. La Santé Prison (Fransiya) — Parijning qora nuqtasi

Parij markazidagi La Santé qamoqxonasi Yevropadagi eng qattiq rejimli muassasalardan biri sifatida tanilgan.

Tarixiy hisobotlarga koʻra, kameralar nam, tor va antisanitar holatda boʻlgan, mahkumlar havoga chiqish imkonidan deyarli mahrum etilgan. Oʻz joniga qasd qilish holatlari koʻpaygani ham aynan izolyatsiya va sharoitlar ogʻirligidan dalolat beradi. Soʻnggi islohotlarga qaramay, La Santé hali ham qattiq rejim ramzi sifatida tilga olinadi.

3. “Qora Delfin” (Rossiya) — umrbod mahkumlarning majburiy intizomi

Orenburg viloyatidagi ushbu muassasa Rossiyadagi eng qattiq rejimli qamoqxonalardan biri.

Umrbod jazoga hukm qilingan mahkumlar doimo qoʻllari orqaga qayrilgan holatda yurishi shart. Kameradan chiqishda ularni bir nechta qoʻriqchi kuzatib boradi. Kameradagi barcha jihozlar betonga mahkamlangan. Yoritish chiroqlari tunda ham oʻchirilmaydi — bu ruhiy bosimning bir qismi hisoblanadi.

4. Carandiru (Braziliya) — tarixdagi eng qonli qamoqxona fojeasi

2002 yilda yopilgan boʻlsa-da, Carandiru qamoqxonasi hali ham dunyodagi eng shafqatsiz turmalardan biri sifatida tilga olinadi.

Past sanitariya darajasi, zoʻravonlik, tibbiy yordam yetishmasligi bu yerda oddiy holat boʻlgan. 1992 yildagi qoʻzgʻolonni bostirish paytida politsiya 111 mahkumni otib oʻldirgan — Lotin Amerikasi tarixidagi eng yirik turma qon toʻkishi hisoblanadi.

5. Alcatraz (AQSh) — “qochib boʻlmaydigan orol”

San-Fransisko qadogʻidagi Alkatras oroli oʻz zamonida AQShning eng qoʻrqinchli qamoqxonasi boʻlgan.

Suvning muzdekligi, kuchli oqimlar va orolning ajralgan joylashuvi sabab qochish deyarli imkonsiz sanalgan.
Tarixiy manbalarga koʻra, mahkumlar qattiq intizom, qattiq jazo usullari, hatto ruhiy segregatsiya bilan yuzma-yuz boʻlishgan. Al Kapone kabi mashhur jinoyatchilar ham shu yerda saqlangan.

6. Bang Kwang Prison (Tailand) — “Bangkok Hilton” nomiga loyiq emas

Rasmiy nomi Bang Kwang boʻlsa-da, mahkumlar uni hazilomuz tarzda “Bangkok Hiltoni” deb atashadi — ammo sharoitlar hech qanday mehmonxonaga oʻxshamaydi.

Temir zanjirlarda yurish amaliyoti, oziq-ovqat tanqisligi, tibbiy xizmatning yetishmasligi va intizomni buzganlarga nisbatan elektr shoki qoʻllanishi bilan mashhur.

7. Tadmor Prison (Suriya) — qiynoq va ommaviy jazolar markazi

Tadmor qamoqxonasi dunyodagi eng shafqatsiz qamoqxonalardan biri sifatida tarixga kirgan.

“Dulob” deb ataluvchi jazo turi — mahkumni avtomobil shinasi ichiga solib kaltaklash, ovqat va suvdan mahrum qilish, uzoq muddat advokat bilan aloqani cheklash kabi holatlar keng tarqalgan. 1980 yillardagi ommaviy oʻldirishlar uning qora tarixini yanada chuqurlashtirgan.

8. Guantanamo Bay (AQSh) — huquqiy noaniqlik oroli

2002 yildan buyon terrorizm gumondorlari saqlanadigan ushbu harbiy baza hanuz dunyodagi eng bahsli qamoqxonalardan biri.

Koʻplab mahkumlar rasmiy ayblovsiz uzoq muddat saqlangan. Waterboarding (suvga botirish), uyqudan mahrum qilish, shovqinli kameralarda saqlash kabi qiynoq va ruhiy bosim usullari huquq himoyachilari tomonidan koʻp bor fosh qilingan.

9. Evin Prison (Eron) — siyosiy mahkumlar markazi

Tehrondagi Yevin qamoqxonasi Eronda siyosiy faollar, jurnalistlar va huquq himoyachilari saqlanadigan asosiy muassasa hisoblanadi.

Tor kameralar, havo yetishmasligi, uzoq izolyatsiya, advokat bilan aloqani cheklash va “oq qiynoq” deb ataluvchi ruhiy izolyatsiya — bu qamoqxonaning asosiy xususiyatlaridandir.

10. Chikurubi Maximum Prison (Zimbabve) — Afrikaning eng ogʻir muhiti

Chikurubida sanitariya juda past, oziq-ovqat yetishmaydi, tibbiy xizmat esa deyarli mavjud emas. Kameralarda odamlar meʼyordan ortiq saqlanadi. Bu yerdagi hayot koʻplab hisobotlarda “jismoniy emas, balki ruhiy qulash maydoni” sifatida tasvirlangan.

Nega Jasliq (Oʻzbekiston) bu roʻyxatda yoʻq?

Haqiqat shundaki, biz foydalangan xalqaro manbalarda Jasliq alohida qayd etilgan boʻlsa-da, u haqida keng tahlil va batafsil bayon talab etiladi. Shu bois unga maxsus maqola bagʻishlash maqsadga muvofiq.

Eslatib oʻtamiz, Jasliq — 71-sonli maxsus tartibli koloniya — 2019 yilda Prezident Shavkat Mirziyoyev qarori bilan rasman yopilgan.

Xulosa

Dunyodagi eng qattiq rejimli qamoqxonalar bir qarashda jamiyat xavfsizligi uchun moʻljallangan tuzilma boʻlib koʻrinadi. Lekin ularning devorlari orasida inson irodasi, ruhiyati va qadriyatlarini sinovdan oʻtkazuvchi juda ogʻir hayot kechadi.

Har bir qulflangan eshik, har bir kamera ortida — oʻtmish, xatolar, afsuslar va ayrim hollarda hech qachon eshitilmaydigan qichqiriqlar bor. Devorlar bir kuni qulash mumkin, ammo ular orasida kechgan inson fojealari haqidagi xotiralar abadiy qoladi.

Muallif: Sarvar Xurramov