Яқин Шарқда ёғингарчилик кўпайди: иқлим сунъий бошқарилганми?

Айниқса, Ироқдаги Дажла ва Фурот ҳавзасида сув миқдорининг ошгани маҳаллий аҳоли томонидан фаол муҳокама қилинмоқда. Эронда эса йиллар давомида қуриб бораётган Урмия кўли соҳилларига сув қайта бошлагани ҳақида видеолар тарқалди.

Шу ортиқча ёғингарчиликлар ортидан ижтимоий тармоқларда яна бир эски баҳс қайтди: об-ҳавони сунъий бошқариш мумкинми?

“Булут уруғлантириш” — афсона эмас, амалдаги технология

Кўпчилик барча гапни конспирология деб қабул қилади. Лекин иқлимга қисман таъсир қилишга уринишлар ҳақиқатда мавжуд.

Масалан, Бирлашган Араб Амирликлари бир неча йилдан бери “cloud seeding” — булут уруғлантириш дастурини қўллаб келади. Бу технологияда самолётлар орқали булутларга кумуш йодиди ёки туз заррачалари сепилади. Мақсад — ёғингарчилик эҳтимолини ошириш.

2024 йилда БААда кузатилган рекорд даражадаги ёмғирлардан кейин айрим халқаро нашрлар мамлакатдаги иқлим технологиялари ҳақида яна ёза бошлади. Расмийлар кучли ёмғирни асосан табиий циклонлар билан изоҳлаган бўлса-да, булут уруғлантириш дастури борлиги инкор қилинмаган.

Яъни, инсон об-ҳавога умуман таъсир қила олмайди, деган қараш ҳам тўлиқ тўғри эмас.

Вьетнам урушидаги махфий операция

Об-ҳаводан ҳарбий мақсадда фойдаланиш уринишлари ҳам тарихда бўлган.

Operation Popeye – АҚШ томонидан 1967–1972 йилларда амалга оширилган махфий дастур. Унда муссон ёмғирларини сунъий кучайтириш орқали Вьетнамдаги таъминот йўлларини издан чиқариш мақсад қилинган.

Бу операция йиллар ўтиб расман очиқланган. Демак, иқлимга таъсир қилиш бўйича экспериментлар мутлақо уйдирма эмас.

HAARP атрофидаги баҳслар

HAARP дастури эса энг кўп тортишувларга сабаб бўлган лойиҳалардан бири. Расмий изоҳларда у ионосферани ўрганишга қаратилган илмий марказ сифатида таърифланади.

Бироқ интернетдаги назарияларда ушбу дастур зилзила, қурғоқчилик ёки атмосферага таъсир билан боғланади. Ҳозирча бу даъволарни тўлиқ тасдиқлайдиган очиқ далиллар йўқ.

Шунга қарамай, иқлим технологиялари ва геоинженерия бўйича тадқиқотлар дунёда тобора кўпаймоқда. Айрим давлатлар сув танқислиги ва исиш муаммоси кучайгани сабабли сунъий ёғингарчилик технологияларига миллиардлаб доллар сарфлаяпти.

Нега шубҳалар кучаймоқда?

Яқин Шарқда сўнгги 20–30 йилда қурғоқчилик, сув танқислиги ва чўлланиш кескин кучайди. Шу сабаб ҳар қандай кескин иқлим ўзгариши одамларда савол уйғотяпти.

2011 йилда Маҳмуд Аҳмадинажод “бизнинг ёмғиримизни ўғирлашяпти” деган баёнот билан чиққанди. Ўшанда бу гап жиддий қабул қилинмаган.

Бугун эса геоинженерия, иқлим технологиялари ва сунъий ёғингарчилик мавзуси аввалгидек фантастика бўлиб туюлмай қолди. Чунки айрим технологиялар амалда қўлланилаётгани расман маълум.

Бироқ битта муҳим нуқта бор: ҳозирча бирор давлат бутун минтақанинг иқлимини тўлиқ бошқараётганини исботлайдиган аниқ далил очиқланган эмас. Шунинг учун табиий иқлим жараёнлари билан технологик таъсир ўртасидаги чегара ҳали ҳам баҳсли масала бўлиб қолмоқда.

Муаллиф: Сарвар Хуррамов