Эрон ядро дастурини ҳимоя қила олдими?

"Ҳозирча ҳеч ким – ҳатто МАГАТЕ (Халқаро Атом Энергияси Агентлиги) ҳам – Фордодаги ер остидаги зарарни тўлиқ баҳолай олмади. Ишлатилган портловчи материаллар ва центрифугаларнинг тебранишга сезгирлигини ҳисобга олсак, жиддий зарар етказилган бўлиши мумкин," –деди БМТнинг ядро назорати агентлиги МАГАТЕ бош директори Рафаэл Гросси.

Шунингдек, МАГАТЕ маълумотларига кўра, Эрон қўлида бўлган 400 килограмм юқори даражада бойитилган ураннинг ҳозирги жойи ҳам номаълум.

Эрон Атом Энергияси Ташкилоти раҳбари Муҳаммад Исломий ядро дастури зарар кўрмаганини айтди.

Шу билан бирга, сулҳ бошланганидан уч ярим соат ўтиб, сешанба эрталаб Исроилга учган иккита баллистик ракета манбаси ҳақида номаълумлик сақланиб қолмоқда. Эрон ҳукумати расман бу ракеталарни отганини рад этди.

Хўш, ким отган? Ёки улар тасодифан отилган бўлиши мумкинми – худди 2021 йилда 176 кишининг ҳаётига зомин бўлган Украина йўловчи самолётини уриб туширган Эрон ракетаси каби?

Эрон яна зарба олиши мумкинми?

Исроил ва Эрон фақат вақтинча ўт очишни тўхтатишга келишдилар. Улар сулҳ тузмадилар.

Эрон ядро дастурига келсак, мутахассисларнинг фикрича, келажакда икки йўл мавжуд:

1. БМТнинг янги текширувлари ва келишув.

Эрон ядро иншоотларини қайта текшириш ва янги шартнома (эҳтимол, 2015 йилдаги Барак Обаманинг "Қўшма Ҳаракатнинг Умумий Режаси"га ўхшаш) глобал босимни пасайтиришга ёрдам беради. Гарчи Трамп ушбу келишувдан чиққан бўлса-да, Эрон бу келишувдан чиқмаган.

Бу ерда Европа давлатлари муҳим роль ўйнаши мумкин. Буюк Британия, Франция ва Германия 20 июнь куни Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи ва Европа Иттифоқи ташқи сиёсат раҳбари Кая Каллас билан учрашиб, АҚШ зарбаларининг олдини олишга ҳаракат қилишди. Бу учрашув муваффақиятсизлик билан тугади, бироқ Европа Иттифоқи яккахон ҳолда Эронни келишувга мажбурлай олмаса-да, АҚШ-Исроилнинг қаттиқ сиёсатига альтернатива бўлиши мумкин.

"Эрон ядро дастури бўйича қўшимча назорат ва мажбуриятлар таклиф қилиб, Европаликларни дипломатик жараёнга жалб қилишга уринади. АҚШ тинч ядро дастурини қабул қилиши мумкин – АҚШ Давлат котиби Марк Рубио буни айтган ҳам. Эҳтимол, АҚШ режим ўзгаришини мажбурлашга уринмайди. Энди Европа – Эроннинг ягона чиқиш йўли. Россия бу томондан ишончсиз ҳамкор",  — деди Афина университети геосиёсати ўқитувчиси Иоаннис Котулас "Al Jazeera" га.

2.Исроилнинг янги келишувга қаршилиги.

Исроил ҳозирда аввал Ғарб ва Эрон ўртасидаги ҳар қандай ядро келишувини барбод қилишга уринган ва янги шартномани қабул қилишга тайёр эмас.

Бундан ташқари, Эрон АҚШ аввалги келишувдан чиққанидан, музокаралар давомида шартларни ўзгартирганидан ва ниҳоят Исроил билан бирга ядро иншоотларини бомбардимон қилганидан кейин ҳам келишувга рози бўладими?

"Бу мамлакат ичидаги динамикага ва қандай қилиб имкониятлар изланганига боғлиқ, лекин Эрон ичида ҳам уранни бойитишни кенгайтиришга қарши чақирувлар мавжуд," – деди Цент-Андреюс университети Эрон тарихи профессори Али Ансари "Al Jazeera"га.

Ҳозирча Эрон ядро дастурини давом эттиришда қатъий эканлигини билдирмоқда. Душанба куни Эрон парламенти хавфсизлик қўмитаси мажлисида қабул қилинган лойиҳада, агар умумий мажлис томонидан тасдиқланса, МАГАТЕ билан ҳамкорлик тўхтатилиши талаб қилинмоқда.

Исроил Эронга катта зарба бериш, АҚШни жалб қилиш ва халқаро босимга бардош бериш орқали ўз қудратини намойиш этди. Эрон расмийларининг айтишича, Исроил Эрон ядро инфратузилмасининг бир қисмини йўқотган бўлиши мумкин, лекин расмий равишда Эроннинг уранни бойитиш дастури тўхтамайди.

АҚШ ва Европа келажакдаги музокараларда ҳал қилувчи роль ўйнаши мумкин, аммо Эрон ҳукумати билан сулҳ тузиш ҳали ноаниқ.