Муқаддас Каъба ҳақида муҳим 10 та факт

Айни кунларда дунёнинг турли бурчакларидан 1,5 миллиондан ортиқ мусулмон Саудия Арабистонининг Макка шаҳрида йиллик зиёратни адо этмоқда.

Беш кун давом этадиган маросимлар доирасида зиёратчилар Каъбани соат мили ҳаракатига тескари йўналишда бир неча марта айланиб тавоф қиладилар.

Каъба қора рангли, Кисва деб аталувчи мато билан ёпилган бўлиб, унга тилла суви юритиб Қуръон оятлари битилган.

Ушбу мақолада Каъба, унинг ички тузилиши ва ёпинчиғи ҳақида билишингиз керак бўлган 10 жиҳат айтиб ўтилади. Маълумотлар Ал-Жазира нашридан олинди.

1. Каъба нима?

Араб тилида “куб” маъносини англатувчи Каъба Ислом динидаги энг муқаддас маскан бўлиб, Маккадаги Масжид ул-Ҳарамнинг марказида жойлашган.

Дунё мусулмонлари беш вақт намоз ўқиётганда қаерда бўлишидан қатъи назар, қибла деб аталувчи томонга юзланади.

Каъбанинг баландлиги 13,1 м (43 фут), узунлиги 12,8 м (42 фут) ва эни 11,03 м (36 фут) ни ташкил этади.

2. Каъбанинг тарихи

Мусулмонлар эътиқодига кўра, Каъба илк бор Иброҳим пайғамбар ва унинг ўғли Исмоил пайғамбар томонидан Аллоҳнинг амрига итоат этган ҳолда ибодатгоҳ сифатида қурилган.

Исломнинг муқаддас китоби Қуръонда Каъба ҳақида бир неча бор, жумладан, Иброҳим ва Исмоил унинг пойдеворини кўтарган вақт ҳам зикр қилинган.

Исломдан аввал Каъба турли араб қабилаларининг сиғинадиган жойи бўлган. 

622 йили ўз издошлари билан Мадинага ҳижрат қилган Муҳаммад пайғамбар милодий 630 йилда Маккага қайтиб, Каъбани бутлардан тозалаган ва уни тавҳид (яккахудолик) ибодатгоҳига айлантирган.

Маккага ҳар йили 20 миллиондан ортиқ киши Ҳаж ва Умра зиёрати учун келади.

“Масжидул Ҳаром” масжиди, 1889 йил

Макканинг ҳукмрон оиласига мансуб тўрт киши, 1889 йил

3. Каъба ичида нима бор?

Каъбанинг шимоли-шарқий томонида икки метрдан баландроқда олтин эшик жойлашган. 280 кг соф олтиндан ясалган ушбу эшикнинг баландлиги 3,11 метр (10 фут), эни эса 1,9 метрни (олти фут) ташкил этади.

Одатда, эшик йилига икки марта ички қисмини ювиш маросими учун очилади.

Каъбанинг ички қисми жуда оддий бўлиб, у ерда томни кўтариб турувчи учта ёғоч устун ва томга олиб чиқувчи зинапоя бор.

Поли ва деворлари мармар билан қопланган, шифтда Усмонийлар даврига оид қандиллар осилган.

Каъбанинг ички матолари деворларининг бир қисмини безаб туради ва тарихан улар зиг-заг услубида тўқилган қизил, яшил ҳамда тўқ кўк рангларда бўлган.

Каъбанинг ички деворларига тутилган яшил кисва парчаси. Доҳадаги Ислом санъати музейи

4. Кисва нима?

Кисва — Каъбани ёпиб турадиган қора ипак мато. Бу ном арабчадаги “ёпмоқ” ёки “ўраб қўймоқ” маъносини англатувчи к-с-в ўзагидан келиб чиққан бўлиб, дастлаб ҳар қандай либос ёки ёпинчиқни билдирган. Вақт ўтиши билан бу атама айнан Каъба ёпинчиғига нисбатан қўлланила бошлаган.

Ҳаж пайтида Каъбага яқинлашишни истаган зиёратчилар кўплиги сабабли,  асраш ва ҳимоя қилиш мақсадида унинг пастки этаклари эҳтиёткорлик билан юқорига кўтариб қўйилади.

Кисванинг асосий унсури Каъбани ёпиб турувчи қора ипак мато бўлиб, тарихан фақат шу қисмнинг ўзи Кисва деб аталган. Унинг баландлиги 14 метр, ўзи эса 47 та алоҳида мато бўлагидан иборат.

Деворларнинг тахминан учдан икки қисми баландлигида кенглиги 95 см ва узунлиги 47 м бўлган безакли камар – кашта тикилган ҳизам ўтган.

Каъба эшиги тепасида ситара ёки бурқа деб номланувчи парда осилган. Бу Кисванинг энг кўп безак берилган қисмидир.

5. Каъбанинг усти нега ёпилади?

Каъба уни ҳимоялаш, улуғлаш ва зийнатлаш учун ёпиб қўйилади.

Каъбани биринчи бўлиб ким Кисва билан ёпганлиги номаълум, аммо тарихчилар орасида энг кенг тарқалган қарашга кўра, бу анъана исломдан аввалги даврларга бориб тақалади.

Кўпчиликнинг фикрича, Яман подшоҳи Тубба Асъад Комил милодий 400 йилда Каъбани Ямандан келтирилган махсус мато билан ёпган биринчи шахс бўлган.

Бошқа бир назарияга кўра, Каъбани биринчи бўлиб Исмоил пайғамбарнинг ўзи ёпган, бироқ буни тасдиқловчи аниқ далил мавжуд эмас.

Агар у Каъбанинг устига ёпинчиқ ёпган бўлса ҳам, эҳтимол бу бутун иншоотни эмас, балки унинг бир қисминигина қоплаган.

6. Кисва қандай матодан тайёрланади?

Бугунги кунда Кисва табиий ипакдан тикилади. Аммо тарих давомида Каъбани ёпиш учун турли хил матолардан фойдаланилган.

Дастлабки Кисвалар одатда зиғир, пахта ва жун каби табиий толалардан тайёрланган. Шунингдек, айрим тарихий манбаларда, айниқса, исломгача бўлган даврда чарм ва ҳайвон териларидан фойдаланилгани ҳам қайд этилган.

Матонинг танланиши ва Кисванинг қаерда ишлаб чиқарилиши кўпинча толаларнинг мавжудлигига ҳамда ҳар бир давр мусулмон ҳукмдорларининг диди ва таъсирига боғлиқ бўлган.

Арабистон илк ислом халифалигининг маркази бўлса-да, Кисва Мисрда тайёрланган. Ўша даврда Мисрда тўқимачилик саноати анча ривожланган бўлиб, унинг марказида қирол ҳомийлигидаги давлат устахоналари, яъни, Кисва тўқиб тайёрланадиган Домят ва бошқа шаҳарларда “Тироз” корхоналари бор эди.

Кейинчалик Кисва Умавийлар даврида Дамашқда, Аббосийлар даврида Бағдодда ва шунингдек, Яманда ҳам тайёрланган. Сўнгра бу анъана Айюбийлар, Мамлуклар ва Усмонлилар даврида давом этиб, Усмонли империяси тугагач, Саудия Арабистонидаги Саудлар сулоласига ўтган.

7. Кисванинг оғирлиги ва нархи қанча?

Бугунги кунда Кисва тахминан 670 кг табиий ипакдан тайёрланиб, унга тахминан 120 кг 24 каратли олтин ип ва 100–120 кг кумуш ип билан кашта тикилади.

Маккадаги Кисва фабрикасида замонавий технологиялар, анъанавий тўқув дастгоҳлари ва араб хаттотлиги усулларини уйғунлаштирган ҳолда 240 дан ортиқ киши ушбу ёпқични тайёрлаш билан шуғулланади.

Кисвани тайёрлаш бир неча босқичдан иборат пухта жараённи ўз ичига олади.

Италиядан келтириладиган ипакнинг толасидаги табиий мумни кетказиш учун аввал у совуқ сувда махсус ювиш воситалари ва зайтун мойидан тайёрланган совун билан ювилади. Ва ипак ўзининг табиий рангини тиклаши учун тахминан 90 °C ҳароратдаги иссиқ сувда бир неча марта ювилиб, шундан сўнг қора рангга бўялади.

Тахминларга кўра, Кисванинг ўтмишдаги нусхалари анча содда бўлган. Аммо бугунги кунда уни тайёрлаш харажати 25 миллион Саудия риёлидан (ўртача 6,65 миллион доллар) ошади.

8. Кисвага нима ёзилган?

Кисва турли Қуръон оятлари ва иборалари билан безатилган. Улар орасида шаҳодат калимаси, шунингдек, ҳаж ва Каъбанинг муқаддаслиги ҳамда Аллоҳни зикр қилиш билан боғлиқ оятлар бор.

9. Кисва доим қора рангда бўлганми?

Кисва матосининг ранглари тарих давомида ўзгариб турган: унда оқ, яшил, сариқ ва қора ранглардан фойдаланилган.

Сурияда тайёрланган Кисвалар қизил, яшил, сариқ ва оқ рангларда эди ва бу ранглар ислом санъатида жуда узоқ тарихга эга.

Аббосийлар даврида қора ранг кўпинча Кисванинг ўзига хос ранги ҳисобланган.

Исломдан аввал Яманда тайёрланган Каъба Кисваси йўл-йўл матодан тикилган бўлиши мумкин, чунки Яман тўқимачилик маҳсулотлари кўпинча йўл-йўл бўлган.

Шунингдек, дастлабки Кисвалар қизил ва яшил чизиқли бўлган деган тахминлар ҳам бор.

1976 йил. Саудия Арабистони, Макка шаҳри. Ҳукумат муассасасида Кисвага қўлда кашта тикаётган ҳунарманд

10. Кисва қанча вақтда бир алмаштирилади?

Кисва йилига бир марта Каъбанинг эски ёпинчиғини олиб, янгисини ўрнатишга масъул бўлган махсус ишчилар жамоаси томонидан алмаштирилади.

Эски Кисва ечиб олингач, у дастлаб ишлаб чиқарилган фабрикага қайтарилади.

“У ерда Кисва бир неча босқичда амалга ошириладиган сақлаш ва тақсимлаш жараёнидан ўтказилади”, — деди Босния ва Герсеговинадаги Зенитса университети исломшунослик профессори Эсмир Ҳалилович “Ал-Жазира” телеканалига.

Кисванинг олтин ёки кумуш кашталар, Қуръон оятлари ёки нақшинкор безаклари бўлган энг қимматли қисмлари эҳтиёткорлик билан кесиб олинади.

Бу бўлаклар кўпинча музейларга ҳадъя қилинади ёки Саудия Арабистонининг тегишли идоралари орқали расман сўров юборган муассасаларга топширилади.

Бошқа қисмлари ҳам кичикроқ бўлакларга бўлиниб, ҳукумат амалдорлари, ташкилотлар ҳамда Саудия Арабистонида аккредитациядан ўтган хорижий элчихоналар вакилларига тарқатилади.

Бундан ташқари, алмаштириш маросимининг ўзида иштирок этаётган кишиларга ҳам баъзан кичик бўлаклар берилади. Булар одатда катта моддий қийматга эга бўлмаган оддий парчалардир.

Халиловичнинг айтишича, айнан шу тарқатиш жараёни туфайли Кисва парчаларининг айримлари очиқ бозорга чиқади ва уларни вақти-вақти билан онлайн савдода ҳам учратиш мумкин.

ИСОМИДДИН ЖУМАНАЗАРОВ тайёрлади