Болаларни ҳимоя қилиш тизими янгиланди: жиноят ва маъмурий жавобгарлик кучайтирилди

2026 йил 17 апрелда қабул қилинган “Болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштириш муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун болаларни ҳимоя қилиш тизимини яна-да кучайтиришга қаратилган.

Мазкур қонун билан Жиноят кодекси, Жиноят-процессуал кодекси ҳамда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига бир қатор муҳим ўзгартиш ва қўшимчалар киритилиб, интернет ва телекоммуникация тармоқлари орқали болаларга қарши содир этиладиган ҳуқуқбузарликлар учун жавобгарлик кучайтирилди.

Киритилган ўзгаришлар

Қонуннинг энг муҳим жиҳатларидан бири – Жиноят кодексига янги 129¹-модданинг киритилишидир.

Ушбу нормага кўра, вояга етмаган шахс тасвирланган ёки тавсифланган порнографик материални тарқатиш мақсадида сақлаганлик учун, агар шахс бу материалда вояга етмаган бола иштирок этганини билган бўлса, махсус жавобгарлик белгиланади.

Бу жавобгарлик шу каби қилмиш учун аввал маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этилган ҳолатларга нисбатан татбиқ этилади.

Мазкур жиноят учун базавий ҳисоблаш миқдорининг 100 бараваридан 600 бараваригача жарима, уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари, бир йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёки уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси назарда тутилган.

Шу билан бирга, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс ҳам янги нормалар билан тўлдирилди. Хусусан, вояга етмаган шахс тасвирланган порнографик материални тарқатиш мақсадида сақлаганлик учун алоҳида маъмурий жавобгарлик жорий этилди. Бундай ҳуқуқбузарлик учун базавий ҳисоблаш миқдорининг 20 бараваридан 100 бараваригача жарима белгиланган.

Бу эса жиноят содир этилишидан олдин профилактик таъсир кўрсатишга қаратилган муҳим ҳуқуқий восита ҳисобланади.

Қонуннинг яна бир муҳим жиҳати болаларнинг жиноят ишларини юритишдаги иштирокини тартибга солувчи нормаларнинг жорий этилганидир. Жумладан:

– вояга етмаган гувоҳ иштирок этганда қонуний вакилнинг қатнашиши мажбурий қилиб белгиланди;

– сўроқ қилиш давомийлиги боланинг ёшига қараб аниқ чеклаб қўйилди.

Бу қоидалар болаларга нисбатан процессуал босимни камайтириш, уларнинг психологик ҳолатини муҳофаза қилиш ҳамда инсонпарварлик тамойилларини таъминлашга хизмат қилади.

Халқаро тажрибалар

Халқаро амалиёт шуни кўрсатадики, болаларни зўравонликдан ҳимоя қилишнинг энг самарали усули жиноий жавобгарлик, профилактика ва реабилитация чораларини уйғунлаштирган комплекс тизимдир.

Масалан, Скандинавия мамлакатларида жорий этилган “Барнаҳус” модели доирасида болалар иштирокидаги жиноят ишлари ягона марказлаштирилган муҳитда кўриб чиқилади. Ушбу ёндашувга кўра, бола фақат бир марта сўроқ қилинади ва жараёнда психологлар ҳамда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар биргаликда иштирок этади. Бу эса боланинг қайта руҳий жароҳат олиш хавфини сезиларли даражада камайтиради.

Европа мамлакатларида, хусусан Германия ва Францияда интернет орқали болаларга қарши содир этиладиган жиноятлар учун жавобгарлик кучайтирилган бўлиб, болалар иштирокидаги порнографик материалларга нисбатан мутлақ тоқатсизлик сиёсати қўлланилади.

АҚШда “Child Advocacy Center” (Болаларни ҳимоя қилиш маркази) модели асосида кўп тармоқли ёндашув амал қилади. Бунда сўроқ махсус мослаштирилган муҳитда ўтказилади, видеога ёзиб олинади ва такрорий сўроқлар минималлаштирилади.

Бу илғор тажрибалар шуни кўрсатадики, болаларни ҳимоя қилишда нафақат жазо чораларини кучайтириш, балки болалар ҳуқуқларини процессуал ва институционал даражада таъминлаш ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга.