Нақд пулдан картага: дунёда рақамли тўловлар қандай ривожланмоқда?

Кўплаб мамлакатларда ходимсиз, тўлиқ автоматлаштирилган ёқилғи қуйиш шохобчалари фаолият юритади ва уларда тўловлар фақат банк картаси ёки мобил иловалар орқали амалга оширилади.

Европадаги 77 мингдан ортиқ ёқилғи қуйиш шохобчасини қамраб олган ушбу соҳа нақдсиз ва ходимсиз тўлов тизимларига энг тез ўтаётган тармоқлардан бири ҳисобланади.

Бу тенденция фақат ёқилғи соҳаси билан чекланмайди. Жамоат транспорти, автотураргоҳлар, меҳмонхоналар, авиақатновлар, такси ва етказиб бериш хизматларида ҳам нақдсиз тўлов асосий стандартга айланиб бормоқда.

Рақамли тўловлар жадал ўсмоқда

Capgemini ҳисоботига кўра, 2028 йилгача дунёда нақдсиз тўловлар ҳажми ҳар йили ўртача 15 фоизга ўсиши ва транзакциялар сони 2,3 триллионга етиши кутилмоқда.

Жаҳон банки маълумотлари ҳам жон бошига тўғри келадиган нақдсиз транзакциялар йил сайин ошиб бораётганини кўрсатмоқда. Бу рақамли тўлов воситаларига ўтиш барқарор ва узоқ муддатли тенденцияга айланганини англатади.

Нега дунё нақд пулдан воз кечмоқда?

Мутахассислар бунинг бир нечта асосий сабабини келтиради:

• хавфсизликнинг ошиши;
• нақд маблағни сақлаш ва ташиш харажатларининг қисқариши;
• иқтисодиётда шаффофликнинг кучайиши;
• «соя иқтисодиёти»га қарши кураш самарадорлигининг ортиши.

Қайси давлатлар нақд пулдан энг кам фойдаланади?

Швеция, Норвегия, Финляндия ва Нидерландия нақд пулдан энг кам фойдаланадиган давлатлар ҳисобланади.

Норвегия марказий банки маълумотига кўра, мамлакатда савдо нуқталаридаги тўловларнинг атиги 3–5 фоизи нақд пул орқали амалга оширилади. Қолган қисми банк карталари ва мобил иловалар ҳиссасига тўғри келади.

АҚШ ва Буюк Британияда ҳам тенденция кучаймоқда

UK Finance маълумотига кўра, Буюк Британияда 2024 йил якунига келиб нақд пул орқали амалга оширилган тўловлар улуши тарихда биринчи марта 10 фоиздан пастга тушди.

Масалан, Asda компанияси ўзининг 300 та ёқилғи қуйиш шохобчасининг ярмидан кўпини "Pay at Pump" тизимига ўтказди. Бу ерда мижозлар тўловни бевосита насос ёнида карта ёки контактсиз усул орқали амалга оширади.

АҚШда эса хусусий бизнесларни нақд пул қабул қилишга мажбур қилувчи федерал қонун мавжуд эмас.

Нақд пул бутунлай йўқолмайди

Нақд пул тўлиқ муомаладан чиқмайди. Чунки айрим аҳоли қатламлари ҳали ҳам банк хизматлари ёки рақамли технологиялардан тўлиқ фойдалана олмайди.

Шунинг учун кўплаб мамлакатлар «рақамли тўлов – асосий восита, нақд пул – қўшимча имконият» тамойили асосида иш олиб бормоқда.

Жаҳон банкининг Global Findex маълумотларига кўра, юқори даромадли мамлакатларда катта ёшли аҳолининг 95 фоизи рақамли тўловларни амалга оширади ёки қабул қилади. Бу эса рақамли иқтисодиётнинг жаҳондаги энг муҳим тенденцияларидан бирига айланганини кўрсатади.