Аэропортдаги телефонлар можароси: Сохта IMEI рақамлари

Аэропортда нима содир бўлмоқда?

Сўнгги кунларда ижтимоий тармоқларда Тошкент халқаро аэропорти орқали хориждан келаётган йўловчиларнинг мобил телефонлари экспертизадан ўтказиш учун 30 кунгача муддатга вақтинча олиб қўйилаётгани ҳақида хабарлар тарқалди. Шунингдек, қурилмаларни экспертизасиз бир кун ичида расмийлаштириш учун қўшимча тўлов жорий этилгани ҳақида ҳам маълумотлар пайдо бўлди.

Божхона қўмитаси мазкур хабарларга муносабат билдириб, 30 кунгача мажбурий сақлов ёки бир кунлик расмийлаштириш учун қўшимча тўлов ундириш тартиби жорий этилмаганини маълум қилди.

Бироқ расмий баёнотдаги яна бир маълумот эътиборга молик: «Тошкент» халқаро аэропорти орқали хориждан олиб кирилаётган айрим мобил қурилмаларнинг божхона расмийлаштируви IMEI идентификаторларини аниқлаш ва уларнинг қонуний олиб кирилганини тасдиқлаш билан боғлиқ масалаларга ойдинлик киритилгунга қадар вақтинча тўхтатилган.

Бу ҳолатнинг моҳияти шундаки, божхона органлари энди фақат телефоннинг ўзи ёки унинг ҳужжатларини текшириш билан чекланмаяпти. Қурилманинг идентификатори, унинг бошқа маълумотлар билан мувофиқлиги ва аввалги рўйхатдан ўтиш ҳолатлари ҳам текширув предметига айланмоқда.

Хўш, бунга нима сабаб бўлди? Нега оддий телефоннинг IMEI рақами божхона назоратида шунчалик муҳим аҳамият касб этмоқда?

10 мингдан 452 мингтага: iPhone импортидаги кескин ўзгариш

Божхона қўмитаси келтирган статистика мобил қурилмалар импортидаги ўзгаришларни яққол кўрсатади.

2026 йилнинг дастлабки 10 ойида Ўзбекистонга расман олиб кирилган мобил қурилмалар сони 4,1 миллион донани ташкил этган. Бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 1 миллион донага кўп. Давлат бюджетига ундирилган божхона тўловлари эса 2,1 баробарга ошиб, 2 триллион сўмга етган.

Бироқ умумий импорт кўрсаткичларидан ҳам кўра, алоҳида бир бренд бўйича рақамлар диққатга сазовор.

Қўмита маълумотига кўра, 2023–2024 йилларда Ўзбекистонга расман ўртача 10 минг дона iPhone олиб кирилган. 2026 йилнинг 10 ойида эса бу кўрсаткич 452 минг донадан ошган.

Бошқача айтганда, расмий импорт ҳажми аввалги даврдаги ўртача кўрсаткичдан кескин фарқ қилмоқда. Бу ўзгариш натижасида давлат бюджетига iPhone қурилмалари бўйича ундирилган божхона тўловлари 756,6 миллиард сўмни ташкил этган. Бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 6,2 баробар кўп.

Бу рақамлардан қандай хулоса чиқариш мумкин?

Аввало, расмий импортнинг ўсиши божхона тушумлари кўпайишига хизмат қилган. Иккинчидан, аввалги йилларда расмий импорт ҳажми билан ички бозордаги iPhone таклифи ўртасида жиддий номутаносиблик бўлган бўлиши мумкин.

Албатта, бу фарқнинг барчасини ноқонуний импорт билан изоҳлаш тўғри эмас. Телефонлар шахсий эҳтиёж учун олиб кирилиши, аввалги йиллардан қолган қурилмалар бозорда сотилиши ёки бошқа қонуний каналлар орқали айланмага киритилиши мумкин. Бироқ Божхона қўмитаси аниқлаган қонунбузилиш схемалари ушбу бозорда яширин импорт муаммоси мавжуд бўлганини кўрсатади.

Шу маънода, 452 минг дона кўрсаткичи фақат импорт статистикаси эмас. У мобил қурилмалар бозорини расмийлаштириш ва яширин иқтисодиётни қисқартириш жараёнидаги ўзгаришларни ҳам акс эттиради.

IMEI нима?

Мобил қурилмаларни ноқонуний олиб киришга қарши курашда IMEI идентификатори марказий ўринга чиқмоқда.

IMEI – ҳар бир мобил қурилмага бириктириладиган халқаро идентификация рақами. У орқали қурилмани мобил алоқа тармоғида идентификация қилиш мумкин. Иккита SIM-картани қўллаб-қувватлайдиган айрим смартфонларда IMEI-1 ва IMEI-2 каби иккита идентификатор мавжуд бўлади.

Айнан шу имкониятлардан айрим шахслар ноқонуний импортни яшириш мақсадида фойдаланишга уринган.

Божхона қўмитаси маълумотига кўра, Божхона қўмитаси ва UZIMEI маркази ўртасида ахборот тизимларининг интеграциялашуви мобил қурилмаларни ноқонуний олиб киришга имкон берган айрим бўшлиқларни бартараф этишга хизмат қилган.

Бироқ назорат кучайтирилиши билан қонунбузарлик усуллари ҳам мураккаблашган. Хусусан, IMEI кодларини сохталаштириш, бошқа қурилмаларга тегишли идентификаторлардан фойдаланиш ва битта қурилма маълумотларини бошқа қурилмаларни қонунийлаштириш учун ишлатиш ҳолатлари аниқланган.

Қўмита бундай схемаларнинг иккита асосий кўринишини маълум қилди.

Биринчи схема: арзон қурилма орқали қиммат смартфонни «қонунийлаштириш»

Ушбу усулда арзон қурилма ёки товар ҳужжатларда кўрсатилади, аммо унга киритилган IMEI рақами аслида божхонадан расмий ўтказилмаган қиммат смартфонга тегишли бўлади.

Масалан, телефон нусхаси, телефон платаси, қути ёки бошқа арзон товар ҳужжатларда расмийлаштирилади. Бироқ декларацияга киритилган идентификатор бошқа, қимматроқ қурилманинг IMEI рақами бўлиб чиқади.

Шунингдек, IMEI рўйхатидан ўтказиш тўлови талаб этилмайдиган телефон платаси, Wi-Fi роутер, GPS-трекер, модем ва бошқа қурилмаларни импорт қилишда уларга мобил телефонларга тегишли IMEI кодларни декларациялаш ҳолатлари ҳам аниқланган.

Бундай ҳолатларга барҳам бериш мақсадида божхона расмийлаштируви жараёнида шубҳали маълумотларни автоматик аниқлайдиган мантиқий назорат механизми жорий этилган.

Натижада, Божхона қўмитаси аниқлаган бир ҳолатда тадбиркорлик субъекти четдан олиб келган «Techno» русумидаги 10,6 мингдан зиёд қурилма ҳужжатларига аслида iPhone ва Samsung смартфонларининг IMEI кодлари киритилгани маълум бўлган.

Бу ерда эътиборли жиҳат — гап бир нечта телефон ҳақида эмас, балки 10,6 мингдан зиёд қурилмани қамраб олган ҳолат ҳақида кетмоқда.

Мазкур ҳолат IMEI маълумотларини текшириш ва товарнинг ҳақиқий хусусиятларини декларациядаги маълумотлар билан солиштириш қанчалик муҳимлигини кўрсатади.

Иккинчи схема: телефоннинг IMEI кодини ўзгартириш

Иккинчи усулда эса рўйхатдан ўтмаган қиммат смартфоннинг дастурий таъминоти қайта ишланади. Қайта дастурлаш орқали унга аввал рўйхатдан ўтмаган бошқа IMEI коди ёзилади.

Натижада бир қурилманинг идентификатори бошқа қурилмага тегишли бўлиб чиқади. Бу эса телефоннинг асл келиб чиқиши ва унинг қонуний расмийлаштирилганини аниқлашни қийинлаштиради.

Божхона қўмитаси маълумотига кўра, сўнгги вақтларда «Тошкент халқаро аэропорти» чегара божхона пости ходимлари ҳам айнан шундай ҳолатларга дуч келган.

Айрим йўловчилар декларацияга олиб ўтаётган телефонларининг эмас, балки муқаддам ноқонуний йўллар билан олиб кирилган бошқа мобил қурилмаларнинг IMEI кодларини киритаётгани аниқланган.

Бунда телефонларнинг дастурий таъминоти қайта юкланиб, уларга бошқа қурилмаларга тегишли идентификаторлар ўрнатилган. Натижада телефон созламаларидаги IMEI маълумоти билан USSD сўрови орқали аниқланадиган код ўртасида тафовут юзага келган.

Бундай ҳолатларни оддий визуал текширув орқали аниқлаш қийин. Чунки қурилманинг ташқи кўриниши ёки унинг созламаларида кўрсатилган маълумотлар ҳар доим ҳам ҳақиқий идентификаторни акс эттирмаслиги мумкин.

Нега UZIMEI мутахассислари аэропортда текширув ўтказмоқда?

IMEI идентификаторларини текшириш фақат рақамларни ўзаро солиштиришдан иборат эмас.

Хусусан, IMEI-1 ва IMEI-2 кодлари битта қурилмага тегишли эканини, уларнинг ўзаро мувофиқлигини ҳамда мазкур кодлар бўйича аввал тармоқ ҳодисаси содир бўлган-бўлмаганини аниқлаш махсус билим ва ихтисосликни талаб қилади.

Шу сабабли божхона органлари шубҳали ҳолатларни мустақил равишда баҳолаш билан чекланмасдан, UZIMEI маркази мутахассисларини ҳам жалб қилишга қарор қилган. Бу ҳақда куни кеча ўтказилган матбуот анжуманида ҳам тўхталиб ўтилди.

Эндиликда Тошкент халқаро аэропортида мобил қурилмаларнинг IMEI идентификаторлари ўзгартирилган бўлиши мумкинлиги ҳақида шубҳа пайдо бўлса, божхона ходимлари аэропортда доимий фаолият юритувчи UZIMEI маркази вакилларига мурожаат қилиши мумкин бўлади.

Бу механизм, бир томондан, сохталаштирилган идентификаторларни аниқлаш имкониятини оширса, иккинчи томондан, текширув натижаларига мутахассис хулосаси асосида ёндашишга шароит яратади.

Бироқ бу ерда муҳим савол ҳам бор: шубҳа пайдо бўлган ҳар бир қурилма бўйича текширув қандай муддатда якунланади ва йўловчининг телефонини вақтинча сақлаш зарурати қайси ҳуқуқий асосларга кўра белгиланади?

Жамоатчилик учун айнан шу саволларга аниқ жавоб берилиши муҳим.

Қонунбузилишларга қарши кураш натижалари

Божхона назорати кучайтирилиши ноқонуний олиб кирилаётган мобил қурилмаларни аниқлаш кўрсаткичларида ҳам акс этмоқда.

2025 йилда 47,9 минг дона ноқонуний мобил қурилма ушлаб қолинган. Бу 2024 йилдаги кўрсаткичдан 4,4 баробар кўп.

2026 йилнинг дастлабки 10 ойида эса жисмоний шахслар томонидан божсиз олиб кириш меъёридан юқори қийматда олиб кирилган 150,9 минг дона мобил қурилма бўйича 189 миллиард сўм божхона тўловлари ундирилган.

Бу даврда расмийлаштирилган мобил қурилмалар сони ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 1,5 баробарга ошган.

Ушбу рақамларни биргаликда таҳлил қилганда, давлатнинг мобил қурилмалар импортини назорат қилиш сиёсати сезиларли даражада кучайганини кўриш мумкин.

Шу билан бирга, 47,9 минг дона ушлаб қолинган қурилма ва 150,9 минг дона расмийлаштирилган қурилма турли тоифаларга мансуб эканини ҳисобга олиш лозим. Биринчиси ноқонуний олиб кириш билан боғлиқ ҳолатларни, иккинчиси эса божсиз олиб кириш меъёридан юқори бўлган қурилмалар бўйича божхона расмийлаштирувини англатади.

Назорат кучайиши қандай натижа беради?

Мобил қурилмалар импортини назорат қилиш ва яширин иқтисодиётга қарши курашиш давлат учун муҳим вазифа. Бироқ бу жараённинг иккинчи томони ҳам бор: хориждан шахсий эҳтиёжи учун телефон олиб келаётган оддий фуқароларнинг ҳуқуқлари.

Агар йўловчи қонуний тарзда харид қилинган смартфонни мамлакатга олиб кираётган бўлса, у қурилманинг божхона расмийлаштируви қандай тартибда амалга оширилишини, қайси ҳолатларда қўшимча текширув ўтказилишини ва қандай ҳужжатлар талаб этилишини билиши керак.

Айниқса, телефонни вақтинча сақловга олиш масаласи алоҳида ҳуқуқий асосга эга бўлиши, унинг сабаби ва муддати йўловчига тушунтирилиши зарур. Матбуот анжуманида Божхона қўмитаси мутахассислари 30 кунгача мажбурий сақлов ва бир кунлик расмийлаштириш учун қўшимча тўлов тартиби жорий этилмаганини маълум қилди. Бу эса аҳоли орасида тарқалган айрим хабарларнинг асоссиз эканлигини исботлайди.

Бироқ расмийлаштирувнинг вақтинча тўхтатилиши ва айрим қурилмаларнинг текширувга жалб қилиниши амалда қандай тартибда кечиши ҳақидаги саволлар очиқ қолмоқда.

Шу боис божхона органлари нафақат қонунбузилишларни аниқлаш, балки йўловчиларга текширув жараёнининг ҳуқуқий асослари, муддатлари ва натижалари ҳақида тушунарли маълумот беришга ҳам алоҳида эътибор қаратиши лозим.

Айрим божхона чекловлари жорий этилганидан кейин I phone нархлари модели ва хотира сиғимига қараб $50 дан $400 гача ошиб кетганлиги ҳам аҳоли орасида турлича эътирозларга сабаб бўлди. Хавфсизликни таъминлаш ва ноқонуний товарлар айланмасига чек қўйилиши мақсадга мувофиқ, аммо нархларнинг сунъий ошишининг олдини олиш лозим. 

Чунки давлат назоратининг самарадорлиги фақат аниқланган қонунбузилишлар ва бюджетга ундирилган маблағлар билан эмас, балки қонуний ҳаракатланаётган фуқароларнинг ҳуқуқлари қай даражада ҳимоя қилингани билан ҳам ўлчанади. Демоқчи бўлганимиз, чекловлар чўнтакка оғир келиши керак эмас.

Яширин импортга қарши курашда навбатдаги босқич

Тошкент халқаро аэропортидаги текширувлар мобил қурилмалар бозоридаги яширин айланмани қисқартиришга қаратилган чораларнинг бир қисми ҳисобланади.

2026 йилда расмий импортнинг 4,1 миллион донага етиши, iPhone қурилмалари бўйича расмийлаштирувнинг 452 минг донадан ошиши ва божхона тушумларининг 2 триллион сўмни ташкил этиши ушбу йўналишдаги ўзгаришларни кўрсатмоқда.

Бироқ IMEI идентификаторларини сохталаштиришга қаратилган схемаларнинг аниқланиши муаммо фақат божхона назорати билан чекланмаслигини ҳам англатади. Бу ерда товарларни декларациялаш, қурилмаларнинг идентификацияси, ахборот тизимларининг интеграцияси ва бозордаги ҳаракатини назорат қилиш ўзаро боғлиқ жараёнлар ҳисобланади.

Шунинг учун аэропортдаги текширувларни фақат айрим йўловчиларга нисбатан қўлланилаётган чора сифатида эмас, балки мобил қурилмалар импортидаги тизимли муаммоларни бартараф этишга қаратилган ҳаракат сифатида баҳолаш мумкин.

Бироқ бу жараёнда энг муҳим мезон ўзгармаслиги керак: ноқонуний импортга қарши курашиш қонуний импортни қийинлаштириш ҳисобига амалга ошмаслиги лозим.

Муаллиф: Ҳасанбой ОЧУН