Nasiya qulay xaridmi yoki ortiqcha qarz?

Paradigma.uz taşkillashtirgan navbatdagi podkastda moliyaviy savodxonlik böyiça bloger Jaloliddin Ibodov va 14 yillik bank tajribasiga ega Şerzod Said Aliyev nasiya savdosining afzalliklari, yaşirin xarajatlari, kreditdan farqi va yangi tartibga soliş talablari haqida ma'lumot va tavsiyalar berdi.

Nasiya bozori nega tez ösmoqda?

Şerzod Said Aliyev keltirgan ma’lumotlarga köra, 2025-yil 1-yanvar holatida Özbekistondagi nasiya bozori qariyb 8 trillion sömni taşkil etgan. Markaziy bank ma’lumotlariga tayanib, u 2026-yil 1-avgust holatiga banklar tomonidan jismoniy şaxslarga ajratilgan mikroqarzlar qoldiği 51 trillion sömga yetganini ham qayd etdi. Şuningdek, prognozga köra, nasiya bozori 2027-yilda qariyb 20 trillion sömga yetişi mumkin.

Nasiya bozori ösişining asosiy sababi – qulaylik. Bank krediti uçun hujjatlar topşiriş, skoring va tekşiruvlardan ötiş talab qilinadi. Nasiya savdosida esa xaridor dökonning özida, ba’zan telefon raqami yoki boşqa zarur ma’lumotlarni taqdim etib, mahsulotni tezda rasmiylaştirişi mumkin.

Bu yerda e’tibor qaratiş lozim bölgan muhim masala – uning şartlari, xaridorning tölov qobiliyati va xaridning haqiqiy ehtiyojga mosligidir.

Oylik tölov emas, jami xarajat muhim

Nasiya savdosida xaridorning e’tibori köpinça oylik tölovga qaratiladi. Masalan, 10 million sömlik telefon 10 oy davomida oyiga 1,5 million sömdan tölaş şarti bilan taklif qilinsa, xaridor oyiga qança tölay olişini öylaydi. Biroq ön oylik tölovlar jami 15 million sömni taşkil etadi.

Mutaxassislarning fikriça, xaridorga faqat jozibador oylik tölovni körsatiş umumiy xarajatdan çalğitadi. Şu sababli mahsulotni nasiyaga olişdan oldin uçta asosiy savolga javob topiş kerak: jami qança tölanadi, naqdga olsa qança va qöşimça tölovlar bormi?

“0 foizli nasiya” taklifini ham şu yöl bilan tekşiriş mumkin. Agar telefon nasiyaga 12 million söm, naqdga esa 10 million söm bölsa, amalda ular orasida 2 million sömlik farq mavjud. Şuning uçun “0 foiz” degan yozuvning özi xaridning qöşimça xarajatsiz ekanini anglatmaydi.

Ustama va kredit foizi bir xil tuşunça emas

Suhbatda tuşuntirilişiça, nasiya ustamasi mahsulot narxiga oldindan qöşilişi mumkin. Kredit foizi esa asosiy qarzning qolgan summasiga hisoblanadi. Şu sababli 30 foizlik ustama bir yil davomida 30 foizlik kredit stavkasi bilan aynan bir xil xarajatni anglatmaydi.

Qisqa muddatli ustamalarni ham yillik hisobda taqqoslaş zarur. Masalan, uç oy uçun 10 foizlik ustama yil davomida har uç oyda takrorlansa, oddiy hisobda 40 foizga tenglaşadi.

Nasiya bozorida yangi talablar

Suhbatda 2026-yil 14-avgustda qabul qilingan, 294-sonli prezident qarori ham muhokama qilindi. Şerzod Said Aliyevning tuşuntirişiça, qaror nasiya bozorini tartibga soliş va aholining qarz yukini nazorat qilişga qaratilgan.

Qarorda nasiya summasi uçun 250 bazaviy hisoblaş miqdori, şuningdek, bir yildan oşmaydigan muddat belgilangan. Bir yildan uzoq muddatli moliyalaştiriş esa tijorat banklari kreditlari orqali amalga oşirilişi közda tutilgan.

Eng ahamiyatlisi esa, endi nasiya mahsulotining umumiy narxini oçiq körsatiş şart böladi. Masalan, telefon naqdga 12 million söm tursa, bir yilga nasiyaga olinganda jami 15 million sömga tuşişi va oylik tölovi qança bölişi xaridorga aniq körsatilişi kerak.

Bundan taşqari, nasiyaga sotilayotgan tovar böyiça ustama, penya va boşqa qöşimça tölovlarning jami mahsulot narxining 50 foizidan oşmasligi belgilangan. Demak, 10 million sömlik tovar uçun umumiy tölov 15 million sömdan oşmasligi kerak.

Qarorga köra, nasiya savdosi bilan şuğullanuvçi taşkilotlar Markaziy bankda operator sifatida röyxatdan ötişi lozim.

Suhbatda uy-joy savdosiga oid farq ham tuşuntirildi: quruvçi özi qurgan uyini bevosita bölib tölaş şarti bilan sotişi mumkin, ammo nasiya operatori quruvçidan uy sotib olib, keyin uni öz nomidan xaridorga nasiyaga sotişi taqiqlanadi.

Şuningdek, 2027-yil 1-yanvardan boşlab nasiya qarzlari haqidagi ma’lumotlarni kredit tarixida aks ettiriş majburiy böladi.

Qarz yukini qanday nazorat qiliş kerak?

Suhbatda kredit va qarzlar böyiça oylik tölovlarni daromadning 40 foizi atrofida saqlaş maqbulligi aytildi. 50 foizdan oşadigan yuklama esa jiddiy xavf sifatida baholanadi. Çunki insonning kundalik yaşaşi, soğliği va kutilmagan xarajatlari uçun ham mablağ qolişi kerak.

Kredit tarixida barça nasiya majburiyatlari aks etmagan holatlarda xavf yanada ortadi. Masalan, deylik, oyiga 5 million söm daromad oladigan şaxsning 2,5 million sömlik kredit tölovi bor. Agar uning yana 1 million sömlik nasiya tölovi mavjud bölsa-yu, bu ma’lumot kredit tarixida körinmasa, bank uning tölov imkoniyatini notöğri baholaydi.

Xarid qilişdan oldin nimani tekşiriş kerak?

Xaridorlarga şartnomani töliq öqiş, ustama, penya, komissiya va muddatidan oldin tölaş şartlariga e’tibor beriş qat’iy tavsiya etiladi.

Şartnomaga imzo qöyiş yoki onlayn ravişda “roziman” tugmasini bosiş – unda aks etgan barça majburiyatlarni qabul qilişni anglatadi.

Şuningdek, mahsulot haqiqatan zarurmi yoki şunçaki istakmi, degan savolning ahamiyati katta. Masalan, mavjud telefon kundalik vazifalarni bajarayotgan bölsa, yangi modelni uzoq muddatga nasiyaga oliş özini oqlamasligi mumkin. Aksinça, telefon yoki noutbuk daromad keltiradigan iş – kontent yaratiş, montaj yoki SMM uçun kerak bölsa, xaridning foydasi boşqaça baholanadi. Albatta, kutilayotgan daromad tölovlarni qoplay oladimi-yöqmi, şu ham hisobga olinişi lozim.

Yana bir muhim jihat – moliyaviy xavfsizlik yostiği. Suhbatda olti oylik xarajatlarni qoplaşga yetadigan jamğarma maqsadga muvofiqligi ta’kidlandi. Bunday zaxira bölmasa, işni yöqotiş yoki kasallik kabi kutilmagan vaziyatlarda qarzlarni tölaş qiyinlaşadi.

Suhbatning asosiy xulosasi şuki, nasiya ham, kredit ham öz-özidan yaxşi yoki yomon emas. Muhimi, qaror qabul qilişdan oldin jami xarajatni hisoblaş, naqd narx bilan soliştiriş, şartnomani öqiş va oylik tölovlarni daromad bilan taqqoslaşdir.

Nasiya sovğa emas – u kelajakdagi daromad hisobidan tölanişi şart bölgan moliyaviy majburiyatdir.