Tayland va Kambodja oʻrtasidagi urush: Janubi-Sharqiy Osiyo yangi inqiroz ostonasida

Nizoning ildizlari

Tayland va Kambodja oʻrtasidagi ziddiyat oʻnlab yillar davomida shakllangan tarixiy va hududiy bahslarga borib taqaladi. Ayniqsa, chegara hududida joylashgan Preax Vixear ibodatxonasi va unga tutash yerlar ikki davlat oʻrtasida doimiy tortishuv manbai boʻlib kelgan. Xalqaro sudlar va vositachilar bir necha bor nizoni hal qilishga uringan boʻlsa-da, milliy tuygʻular va ushbu hududlarning strategik ahamiyati qarama-qarshilikni saqlab qoldi. 2025 yilda esa bu qarama-qarshilik ochiq urushga aylandi.

Qurolli toʻqnashuvning boshlanishi

2025 yil 28 may kuni Tayland va Kambodja harbiylari oʻrtasida janglar boshlandi. Ilk haftalardayoq tomonlar ogʻir artilleriya va aviatsiyadan foydalanishga oʻtdi. Tayland oʻz harakatlarini “preventiv himoya” deb baholab, xavfni bartaraf etish zarurligini bildirdi. Kambodja esa Bangkokni agressiyada va tinch aholiga hujum qilishda aybladi.

28 iyul kuni Malayziya poytaxti Kuala-Lumpurda tomonlar oʻt ochishni shartsiz va darhol toʻxtatish boʻyicha kelishuv imzoladi. Biroq bu kelishuv uzoqqa choʻzilmadi — yoz va kuz oylari davomida chegarada mahalliy toʻqnashuvlar davom etdi.

Dekabrdagi keskinlik

2025 yil 7 dekabr kuni chegara hududida ikki davlat harbiylari oʻrtasida 40 daqiqa davom etgan otishma sodir boʻldi. Natijada ikki nafar taylandlik harbiy yaralandi. Shu ortidan Tayland hukumati chegaraga yaqin viloyatlarda aholini evakuatsiya qilishga qaror qildi.

8 dekabr tongida esa Kambodja tomonidan Taylandning Anupong harbiy bazasiga avtomat qurollar, pulemyotlar, minomyotlar va artilleriya yordamida hujum uyushtirilgani maʼlum qilindi. Ushbu hujumda bir taylandlik harbiy halok boʻlib, sakkiz nafar askar yaralandi. Javob sifatida Tayland havo kuchlari F-16 samolyotlari orqali Kambodjaning Chong An Ma hududida joylashgan artilleriya pozitsiyalariga zarba berdi.

Kambodja rasmiylarining maʼlum qilishicha, 7 dekabrdan beri chegara hududlarida 9 nafar tinch aholi halok boʻlgan, 20 nafarga yaqin fuqaro yaralangan. Tayland esa 4 nafar harbiy xizmatchi halok boʻlgani va 68 nafar askar yaralanganini tasdiqladi. Shunday qilib, ikki tomon maʼlumotlariga koʻra, jami 13 kishi halok boʻlgan, qariyb 90 kishi yaralangan.

Tomonlarning pozitsiyasi

Tayland Mudofaa vazirligi hujumni birinchi boʻlib boshlaganini rad etdi. General Nattapxol Nakpanich yaralangan askarlar Kambodja tomonidan oʻt ochilganining dalili ekanini taʼkidladi. Kambodja esa, aksincha, oʻz qoʻshinlari hujumga uchraganini va Pnompen Tayland tomonidan asossiz zarbalar berilganini bildirdi. Shuningdek, Kambodja ASEANdan mustaqil xalqaro tergov oʻtkazishni soʻrab murojaat qildi.

Gumanitar fojia

Urush oqibatlari faqat front chizigʻi bilan cheklanib qolmadi. Ikki davlatda jami yarim milliondan ortiq inson oʻz uyini tark etishga majbur boʻldi. Taylandda 400 mingdan ziyod aholi evakuatsiya qilingan boʻlsa, Kambodjada 100 mingdan ortiq fuqaro boshpana izlamoqda. Evakuatsiya qilingan aholi oziq-ovqat, tibbiy yordam va toza ichimlik suvi tanqisligiga duch kelmoqda, chegara hududlaridagi infratuzilma esa jiddiy zarar koʻrgan.

Tinchlikka urinishlar

21 iyul kuni Tayland Kambodjani chegara hududida minalar oʻrnatishda aybladi. Bu voqea yangi toʻqnashuvlarga sabab boʻlib, besh kun davom etgan janglarda oʻnlab tinch aholi qurbon boʻldi. 28 iyul kuni Malayziya vositachiligida oʻt ochishni toʻxtatish boʻyicha kelishuv imzolandi.

26 oktabrda esa Tayland bosh vaziri Anutin Charnvirakul va Kambodja bosh vaziri Xun Manet tinchlik kelishuviga erishilganini eʼlon qildi. AQSh prezidenti Donald Tramp ham nizoni hal qilishda oʻz rolini taʼkidladi. Biroq 10 noyabrga kelib Tayland mazkur kelishuvlarni toʻxtatganini maʼlum qildi va mintaqadagi taranglik yana kuchaydi.

Nizoning kengroq ahamiyati

Tayland va Kambodja oʻrtasidagi urush — mahalliy chegara jangi emas. U asrlar davomida yigʻilib kelgan tarixiy adovat, milliy gʻurur va hududiy daʼvolarning yorqin ifodasidir. Bu mojaro XXI asrda ham hududiy nizolar qon toʻkilishga olib kelayotganini, diplomatiya esa har doim ham yetarli boʻla olmasligini koʻrsatmoqda.

Xulosa

Janglar boshlanganiga yarim yildan ortiq vaqt oʻtgan boʻlsa-da, vaziyat hanuz keskin. Qogʻozda tinchlik kelishuvlari mavjud, ammo chegara hududida har qanday paytda yangi otishmalar boshlanishi mumkin. Mintaqaning kelajagi Tayland va Kambodjaning tinch yoʻlni tanlay olishiga bogʻliq. Hozircha esa chegara hududi urush sahnasiga aylangan, Janubi-Sharqiy Osiyo esa yangi keng koʻlamli mojaro xavfi ostida qolmoqda.

Muallif: Aziz Soliyev