Yaqin Sharqda suv resurslari taqsimoti, geosiyosiy ziddiyatlar va oziq-ovqat xavfsizligi

Suv resurslari taqsimotidagi tengsizlik va geosiyosiy ziddiyatlar

Nil havzasi – Misr va Efiopiya mojarosi

Nil daryosi havzasi 11 davlat hududini qamrab oladi, ammo uning suvidan eng koʻp foydalanuvchi Misr hisoblanadi (yillik suv isteʼmolining 90%). 2011 yildan beri Efiopiyada qurilayotgan Buyuk Efiopiya Renessans toʻgʻoni (GERD) Misrda xavfsizlik tahdidini keltirib chiqardi. Misrning pozitsiyasi: toʻgʻon Nilning past oqimidagi suv oqimini kamaytirib, qishloq xoʻjaligini inqirozga olib kelishi mumkin. Bu kelishmovchilik 2020 yillarda xalqaro vositachilikni talab qilgan asosiy geosiyosiy mojaro boʻlib qolmoqda.

Yevfrat va Dajla – Turkiya, Suriya va Iroq oʻrtasidagi keskinlik

Turkiya “GAP” (Janubi-Sharqiy Anadolini rivojlantirish loyihasi) doirasida 22 ta toʻgʻon qurib, suvni katta miqdorda toʻpladi. Natijada Suriyaga oqib keladigan Yevfrat suvi 40%, Iroqqa esa 50% ga kamaydi. Iroqning qishloq xoʻjaligi hududlari qurib, ichimlik suvi inqirozi yuzaga keldi. Bu jarayon Suriya fuqarolar urushi davrida yana-da keskinlashdi, chunki suv strategik resurs sifatida siyosiy nazorat vositasiga aylandi.

Isroil, Falastin va Iordaniya oʻrtasidagi suv bahslari

Iordan daryosi va gʻarbiy qirgʻoq yer osti suv havzalari mintaqaning asosiy manbalari. Isroil bu resurslarning 80% dan ortigʻini nazorat qiladi, Falastin esa suv tanqisligi sababli qishloq xoʻjaligi rivojlanishida katta cheklovlarga duch kelmoqda. Suv boʻyicha tengsizlik siyosiy mojarolarni yanada chuqurlashtiradi va tinchlik jarayonlariga toʻsiq boʻlib qolmoqda.

Yaqin Sharqda suv boʻyicha muzokaralar va ularning samaradorligi

Isroil–Iordaniya suv kelishuvi (1994)

Iordaniya va Isroil oʻrtasidagi tinchlik shartnomasida suv boʻyicha hamkorlik boʻlimi mavjud. Kelishuv natijasida Iordaniya Isroildan yiliga qoʻshimcha 50 mln kub metr suv oladi. Bu mintaqadagi kam sonli muvaffaqiyatli suv bitimlaridan biridir.

Nil boʻyicha uch tomonlama muzokaralar

Misr, Sudan va Efiopiya oʻrtasida uch tomonlama kelishuv boʻyicha Afrika Ittifoqi vositachiligida muzokaralar olib borilmoqda. Agar bu kelishuv amalga oshsa, Nil boʻyicha mojarolarni huquqiy asosda tartibga solish imkoniyati paydo boʻladi.

Koʻrfaz davlatlarining texnologik yechimlari

Saudiya Arabistoni, Quvayt va BAA dengiz suvini tozalash (desalinizatsiya) texnologiyalariga eng yirik sarmoya kiritayotgan davlatlar. Ushbu qoʻshma loyihalar suv taʼminoti muammosini yumshatib, kelajakdagi ziddiyatlarni kamaytirishga xizmat qilmoqda.

Oziq-ovqat xavfsizligi va suv taʼminoti oʻrtasidagi bogʻliqlik

Suriya

2006–2010 yillarda Suriyada yuz bergan kuchli qurgʻoqchilik 1,3 mln aholining qishloq joylardan shaharlar tomon migratsiyasiga olib keldi. Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining keskin pasayishi iqtisodiy inqirozni kuchaytirib, keyinchalik ijtimoiy noroziliklarni oshirdi. Koʻplab tadqiqotchilar bu omilni fuqarolar urushi boshlanishidagi iqtisodiy sabab sifatida qayd etadi.

Saudiya Arabistoni

1980-1990 yillarda Saudiya ichki bugʻdoy ishlab chiqarishga eʼtibor qaratib, yer osti suvlarini tezda tugatdi. Hozirgi kunda davlat oziq-ovqatning 80% ni import qilmoqda. Global bozorlardagi narxlarning oʻzgarishi Saudiya iqtisodiy xavfsizligiga bevosita taʼsir qiladigan omilga aylangan.

Yaman

Yaman dunyodagi eng tez quriydigan yer osti suv havzalariga ega. Suv yetishmovchiligi tufayli 90% qishloq xoʻjaligi yerlari qisqarib ketdi. Natijada oziq-ovqat tanqisligi va ijtimoiy beqarorlik kuchayib, siyosiy inqiroz yanada ogʻirlashdi.

Yaqin Sharq va Jahon siyosatining dolzarb masalalari boʻyicha ekspert, siyosatshunos Farxod Karimov