Жейсон Пэджетт: ҳужумдан кейин пайдо бўлган математик истеъдод

2002 йил Американинг Taкома шаҳридаги оддий бир кеча бир инсон тақдирини бутунлай ўзгартирди. Шу кеча Жейсон Пэджетт номли оддий мебел сотувчиси учун ҳаёт икки қисмга бўлинди — “олдин” ва “кейин”.

Караоке бар олдидаги шафқатсиз ҳужумдан сўнг у оғир мия чайқалиши ва кучли руҳий жароҳат билан уйига қайтди. Шифокорлар буни оддий жароҳат деб ўйлашди, аммо бу фақат бошланиши эди. Ва айнан шу зарба унинг онгида яширинган, ҳеч ким кутмаган қобилиятларни уйғотган эди.

Ҳужумдан кейин Пэджеттнинг дунёси ва хайолот олами  ўзгарди. Унинг кўзига атроф-олам оддий кўринишда эмас, балки майда “кадрлар” кетма-кетлиги сифатида намоён бўларди. Ҳар бир ҳаракат гўё тасвирлар ва кадрлар йиғиндисига айланар ва, ҳар бир чизиқ эса аниқ шаклга эга эди. Унинг таърифига кўра, дунё “пикселларга бўлинган”, лекин шу билан бирга табиий тезликда ҳаракатланар эди.

Энг қизиғи — у ҳамма жойда геометрияни кўра бошлади. Камалакдаги симметрия, сувнинг айланиб оқишидаги фракталлар, ҳатто кундалик оддий манзаралар ҳам унга математик қонуниятлар сифатида очиларди. У буни оддий сўзлар билан шундай изоҳлайди: “дунё ниҳоятда гўзал бўлиб қолган.”

Бир вақтлар математикани суймаган инсон учун бу мутлақо янги олам эди. Мактабда у ҳатто оддий алгебрани ҳам тўлиқ ўзлаштирмаган, китоб очишни ёқтирмаган. Аммо эндиликда у мураккаб математик тушунчаларни ҳисоб-китобсиз, интуитив равишда ҳис қила бошлади. У чизган расмлар илмий тушунчаларнинг тирик манзарасига айланар эди — доиралар, чизиқлар ва чексиз такрорланувчи фракталлар орқали у π каби абстракт тушунчаларни рақам сифатида эмас, балки шакл ва ҳаракат сифатида ҳис қила оларди.

Бу ҳолат илмий доираларни ҳам бефарқ қолдирмади. Пэджетт “орттирилган савант синдроми” деб аталувчи жуда кам учрайдиган омилгп мисол бўлиб берди. Одатда бундай ҳолатларда инсон мусиқа ёки санъатда ноёб қобилиятларга эга бўлади. Лекин математика соҳасида бундай ўзгариш — ниҳоятда камёб ёки деярли учрамайдиган ҳолат.

Унинг ҳикоясида яна бир қизиқ жиҳат бор: у синестезия деб аталувчи ҳолатни ҳам бошдан кечирди. Бу шундай ҳолатки, инсоннинг ҳислари бир-бирига “аралашиб кетади”. Масалан, Пэджетт рақамларни оддий белгилар эмас, балки геометрик шакллар сифатида қабул қила бошлади.

Кейинчалик нейробиологлар унинг миясини чуқур ўрганишди. Замонавий технологиялар — функционал магнит-резонанс томография ва магнит стимуляция усуллари орқали олимлар унинг миясидаги ўзгаришларни аниқлашга ҳаракат қилишди. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, асосий ўзгариш миянинг париетал қисмида юз берган. Айнан шу ҳудуд инсоннинг фазовий фикрлаши ва ҳиссий маълумотларни қайта ишлашда муҳим ахамият ўйнайди.

Шу қисмдаги ўзгариш натижасида Пэджетт бир турдаги маълумотни бошқа турда қабул қила бошлаган — яъни кўриш, ҳис қилиш ва тушуниш ўртасида янги боғланишлар пайдо бўлган. Бу эса унга дунёни мутлақо янги кўринишда англаш имконини берган.

Тадқиқотчилардан бири, профессор Берит Бругорнинг фикрича, бундай қобилиятлар аслида ҳар бир инсонда яширин ҳолда мавжуд бўлиши мумкин. Фақат одатда мия бу имкониятларни “чеклаб” туради. Айрим ҳолатларда — жароҳат ёки касалликдан кейин — бу чекловлар йўқолиб, инсонда фавқулодда қобилиятлар намоён бўлади. Аммо бундай ҳолатлар кўпинча вақтинчалик бўлиши ҳам мумкин.

Пэджетт эса ўз ҳаётини бутунлай ўзгартирди. У энди оддий сотувчи эмас — у рақамлар ва шакллар орқали дунёни англайдиган инсонга айланди. Кейинчалик у ўз ижодини жамлаган онлайн платформани ишга тушириб, у ерда ўз тасаввуридаги геометрик оламни қоғозга туширган асарларини бутун дунёга тақдим этиш ва сотиш имкониятини яратди.

Унинг ҳикояси инсон миясининг чексиз имкониятларини эслатади: баъзан энг оғир зарба ҳам янги дунё эшигини очиши мумкин.