Версал келишуви: Вашингтоннинг Яқин Шарқдаги стратегик мағлубиятими?

Ҳарбий ҳаракатлар Америка қитъасидан ташқарида олиб борилганига қарамай, Қўшма Штатлар мағлуб томон ролида қолди. Эрондан АҚШнинг стратегик салоҳиятини заифлаштириш учун Америка қирғоқларига яқинлашиш талаб этилмади. 

Теҳроннинг ракета ва дронлар орқали берган зарбалари Америка ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари захирасини хавфли даражада камайтириб юборди. Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши эса Вашингтоннинг стратегик нефть захираларини тугатиб, глобал энергетик инқирозни келтириб чиқарди ва жаҳон иқтисодиётини ҳалокат ёқасига олиб келди.

Эрон томонидан қўйилган шартлар Вашингтоннинг дастлабки мақсадлари тўлиқ барбод бўлганини кўрсатмоқда. Урушга Эроннинг «шартсиз таслим бўлиши» риторикаси ва унинг баллистик дастурини йўқ қилиш ваъдалари билан кирган Дональд Трамп кўзланган мақсадларнинг бирортасига ҳам эриша олмади. 

Американинг ҳарбий кучи беҳуда ва ўйламасдан ишлатилди, бу эса минтақада тийиб туриш ва таъсир кучининг йўқолишига олиб келди. Эрон Иккинчи Ироқ урушидаги АҚШ ҳарбий-ҳаво, денгиз ва ракета кучларининг энг йирик сафарбарлигини муваффақиятли енгиб ўтди.

Шу билан бирга, Эрон ядро дастури 2025 йилги зарбалар пайтида аллақачон вайрон бўлган эди. Шу сабабли Теҳроннинг уранни бойитишга мораторий жорий этиш бўйича ҳар қандай ён беришлари шунчаки рамзий хусусиятга эга, чунки у ердаги инфратузилма барибир узоқ йилларга ишдан чиққан. 

Бунинг эвазига Эрон улкан иқтисодий фойда кўрмоқда: нефть сотишдаги санкциялар бекор қилинмоқда, денгиз блокадаси олиб ташланмоқда ва якуний тинчлик шартномаси тузилгунга қадар мамлакатга 100 миллиард доллардан ортиқ музлатилган активлар қайтарила бошланади.

Урушнинг якуни Эроннинг «стратегик сабр» сиёсатининг ҳақиқий зафари бўлди. Вашингтоннинг сабр косаси Теҳрондан олдин тўлди: глобал иқтисодий инқироз ва энергия ресурслари нархининг кескин ошиши Оқ уйни чиқиш йўлини излашга мажбур қилди.

Эрон эса, ўз навбатида, Ҳўрмуз бўғозини қайта очиш эвазига амалда катта товон пули ундиришга эришди. Меморандумда Эронни қайта тиклаш учун 300 миллиард долларлик махсус механизм яратиш кўзда тутилган. Дональд Трамп АҚШ бюджетидан тўғридан-тўғри молиялаштиришни рад этгани сабабли, бу улкан харажатлар Форс кўрфази давлатлари зиммасига тушмоқда.

Илгари Эронга зарба бериш учун ўз ҳарбий базаларини тақдим этган Қатар, БАА, Қувайт ва Саудия Арабистони эндиликда Теҳрон билан ярашиш йўлида кескин бурилиш ясамоқда. Араб монархиялари Вашингтон уларнинг хавфсизлигини таъминлашга қодир эмаслигини англаб етдилар ва АҚШнинг сукутли розилиги остида Эронга ўз суверенитетларини ҳимоя қилиш учун ҳақ тўлашни бошладилар.

Бу жараён минтақавий хавфсизлик тизимини бутунлай ўзгартириб, Эронни халқаро миқёсда яккаланган давлатдан Яқин Шарқ барқарорлигининг асосий ҳакамига айлантирмоқда. Ғарб ва араб дипломатлари аллақачон Эр-Риёд ва Абу-Дабининг Эронга ҳужум қилмаслик кафолати эвазига унинг энергетика объектларини қайта тиклашни молиялаштириш сценарийларини очиқдан-очиқ муҳокама қилишмоқда.

Эронга қарши уруш Американинг Ислом Республикасини объектив равишда кучайтириб келган аввалги ҳарбий аралашувлари занжирига мос тушади. Саддам Ҳусайннинг ағдарилиши Теҳронга Ироқда ҳукмронлик қилиш учун йўл очгани каби, бу галги ихтилоф ҳам Эронни стратегик жиҳатдан янада фойдалироқ мавқеда қолдирди.

Эрон инфратузилмасига етказилган ва икки триллион долларга баҳоланаётган улкан вайронагарчиликларга қарамай, Теҳрон ўз сиёсий ғалабасини тез фурсатда моддий манфаатга айлантирмоқда. Вашингтондаги танқидчилар тийиб туриш сиёсати барбод бўлганини ва Американинг таъсир кучи қайта тикланмайдиган даражада заифлашганини тан олмоқдалар.

Шундай бўлса-да, АҚШнинг Яқин Шарқдаги фундаментал ҳукмронлиги ҳозирча сақланиб қолмоқда. Ушбу инқирозда Россия, Хитой ва Европанинг иштирок этмагани Америка минтақадаги кучлар мувозанатига таъсир кўрсата оладиган ягона ташқи куч бўлиб қолаётганини исботлайди. Бироқ бу яккаҳокимлик энди иттифоқчилар хавфсизлигини кафолатлай олмайди ва минтақавий ўйинчиларга ўз шартларини ўтказа олмайди.

Яқин Шарқда кўп қутбли дунёнинг шаклланиши тезлашмоқда ва Вашингтон ўз иттифоқчилари Америка тақиқларини четлаб ўтиб, мустақил хавфсизлик тизимини қураётганига кўникишга мажбур. 

Эроннинг «стратегик сабри» ва Ғарбнинг иқтисодий босимини унинг ўзига қарши ишлата олиш қобилияти бутун Глобал Жануб учун ўзига хос сабоқ бўлди. Бу воқеа АҚШнинг ҳарбий устунлиги минтақавий зиддиятларда ягона ва рад этиб бўлмас куч эмаслигини исботлади.

Муаллиф: Азиз Солиев