Россия Кавказдан кетяптими?

Жанубий Кавказда сўнгги йилларда юз бераётган сиёсий ўзгаришлар Россиянинг минтақадаги анъанавий таъсир механизмларини жиддий ўзгартирмоқда.

Россия тинчликпарвар кучлари Қорабоғдан 2024 йил июнида тўлиқ олиб чиқилди. Арманистон эса Россия бошчилигидаги Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилотидаги (ОДКБ) иштирокини 2024 йилдан буён музлатиб келмоқда. 2026 йил апрелида Бош вазир Никол Пашинян мамлакат ОДКБдаги фаол иштирокини тиклаш учун қадам ташламаслигини айтди.

Бундан ташқари, Арманистон ва Озарбайжон ўртасидаги муносабатларда Москва иштирокисиз икки томонлама мулоқотга урғу кучайган. ЕХҲТнинг Минск жараёни ва унга алоқадор тузилмалар ҳам 2025 йил 30 ноябрда расман ёпилди. Бу қарор Арманистон ва Озарбайжоннинг қўшма мурожаатидан кейин қабул қилинган. 

Арманистон ва Озарбайжон чегарасида нима ўзгармоқда?

Икки давлат ўртасидаги чегарани делимитация ва демаркация қилиш жараёни ҳам давом этмоқда.

2026 йил апрелидаги маълумотларга кўра, Арманистон ва Озарбайжон ўртасида 12,6 километрлик чегара участкаси делимитация ва демаркация қилинган, комиссиялар эса 13 та йиғилиш ўтказган. 

Бу жараённинг муҳим жиҳати шундаки, икки давлат ўртасидаги чегара масалалари тобора кўпроқ тўғридан-тўғри музокаралар орқали ҳал қилинмоқда.

Россия таъсири йўқолмаяпти

EDnews билан суҳбатда украиналик эксперт Игорь Петренко минтақадаги жараёнларни Россиянинг Жанубий Кавказдан тўлиқ чиқиб кетиши сифатида баҳолашга шошилмаслик кераклигини айтган.

Унинг фикрича, Москва ўзининг ҳарбий-сиёсий таъсирини иқтисодий воситаларга айлантириши мумкин.

Бу нуқтаи назарни минтақадаги сўнгги иқтисодий жараёнлар ҳам маълум даражада кўрсатади.

Хусусан, Россиядан Арманистонга Озарбайжон ҳудуди орқали темирйўл транзити йўлга қўйилган. 13 август ҳолатига кўра, ушбу йўналиш орқали 39 минг тоннадан зиёд Россия дони Арманистонга етказилган. Шу билан бирга, Озарбайжондан Арманистонга қарийб 15 минг тонна дизель ёқилғиси ва 5 минг тоннага яқин бензин экспорт қилинган. 

Яъни бир томондан Москва Қорабоғдаги ҳарбий иштирокидан маҳрум бўлган бўлса, бошқа томондан Россия–Арманистон ўртасидаги савдо ва транзит алоқалари сақланиб қолмоқда.

Кавказдаги «бўшлиқ»ни ким тўлдиради?

Экспертнинг фикрича, минтақада Россиянинг таъсири қисқариши автоматик равишда унинг ўрнига бошқа давлат келади, дегани эмас.

Унинг таъкидлашича, янги минтақавий тартибнинг барқарорлиги, аввало, Арманистон ва Озарбайжон ўртасидаги келишувларнинг ҳуқуқий жиҳатдан мустаҳкамланиши, чегараларни аниқ белгилаш ва транспорт йўлакларининг ҳуқуқий мақомини белгилашга боғлиқ.

Бу нуқтаи назарга кўра, қоғозда мустаҳкамланмаган ҳар қандай келишув ташқи кучларнинг кейинчалик минтақада ўз таъсирини қайта тиклаши учун имконият қолдириши мумкин.

Айни пайтда Жанубий Кавказда янги транспорт ва иқтисодий йўналишларнинг ривожланиши ҳам минтақанинг геосиёсий аҳамиятини оширмоқда.

Жанубий Кавказда Россиянинг ҳарбий-сиёсий воситалари аввалгидек кучли эмас. Қорабоғдан тинчликпарварларнинг чиқарилиши, Арманистоннинг ОДКБдаги иштирокини музлатиши ва ЕХҲТ Минск жараёнининг тугатилиши минтақадаги эски архитектура ўзгараётганини кўрсатади. 

Бироқ буни Россиянинг минтақадан тўлиқ чиқиб кетиши деб баҳолашга ҳали эрта. Россия–Арманистон савдо-транзит алоқалари сақланиб қолмоқда. Шу боис эксперт айтганидек, Москва таъсирининг кейинги босқичи ҳарбий базалар ва тинчликпарвар кучлардан кўра савдо, транзит, энергетика ва иқтисодий алоқалар орқали намоён бўлиши мумкин.