Xitoyning sunʼiy intellekt dasturlari senzura bosimi ostidami?

Bu holat senzura mavjudligidan dalolat berishi mumkin.

PNAS Nexus jurnalida eʼlon qilingan tadqiqotda Xitoyning BaiChuan, DeepSeek va ChatGLM kabi yetakchi chat-botlarining davlat siyosatiga oid 100 dan ortiq savolga bergan javoblari boshqa mamlakatlar ishlab chiqqan modellar bilan taqqoslangan.

Tadqiqotchilarga koʻra, chat-botning javob berishdan bosh tortishi yoki notoʻgʻri axborot taqdim etishi senzuradan darak beradi. Masalan, Tayvan maqomi, etnik ozchiliklar yoki taniqli demokratik faollar haqidagi savollarga Xitoy modellari yo javob berishdan qochgan, yoki hukumatning rasmiy pozitsiyasini takrorlagan.

Bunday holatlarda javoblar qisqaroq, baʼzan xatolar bilan berilgan, ayrim asosiy maʼlumotlar esa chiqarib tashlangan yoki savolning oʻzi shubha ostiga olingan.

Tadqiqot mualliflari Xitoy yaratgan katta til modellariga (LLM) qoʻllanadigan senzura foydalanuvchilarning axborot olishi va senzurani anglashiga qanday taʼsir koʻrsatishini oʻrganish muhimligini taʼkidlagan. Shuningdek, Xitoy AQShdan tashqari sunʼiy intellekt sohasida yetakchi dasturlar yarata olayotgan kam sonli davlatlardan biri ekani qayd etilgan.

Tahlillarga koʻra, BaiChuan va ChatGLM modellarida noaniqlik darajasi 8 foizni tashkil etgan. DeepSeek modelida esa bu koʻrsatkich 22 foizga yetgan boʻlib, boshqa davlatlar modellari uchun qabul qilingan 10 foizlik chegaradan ancha yuqori.

Masalan, internet senzurasi haqidagi savolga javobda “Buyuk Xitoy xavfsizlik devori” (Great Firewall) tizimi tilga olinmagan. Ushbu tizim Xitoyda internet kontentini davlat nazorati va filtratsiyasi orqali cheklash mexanizmi sifatida taʼriflanadi. Masalan, uning doirasida Google, Facebook va Yahoo kabi qator xorijiy saytlar bloklangan.

Tadqiqotchilarning fikricha, bunday senzurani aniqlash qiyin, chunki chat-botlar koʻpincha uzr soʻrash yoki umumiy izoh berish orqali toʻgʻridan-toʻgʻri javobdan qochadi.

2023 yilda Xitoyda sunʼiy intellektga oid yangi qonunlar kuchga kirdi. Unga koʻra, SI bilan ishlovchi kompaniyalar “asosiy sotsialistik qadriyatlar”ga rioya qilishi, milliy suverenitetga putur yetkazuvchi yoki davlat tuzumini agʻdarishga chaqiruvchi kontent yaratmasligi shart. Ijtimoiy taʼsir koʻrsatish imkoniga ega platformalar xavfsizlik tekshiruvidan oʻtishi va algoritmlari haqidagi maʼlumotlarni davlat organlariga taqdim etishi lozim.

Ayni paytda, tadqiqotchilar farqlar faqat davlat bosimi bilan izohlanmasligini ham qayd etadi. Chunki Xitoy modellari mamlakatning madaniy, ijtimoiy va lingvistik xususiyatlarini aks ettiruvchi maʼlumotlar bazasi asosida yaratilishi mumkin. 

Boshqa davlatlarda ishlab chiqilgan SI dasturlari esa bunday maʼlumotlardan foydalanmasligi mumkin.

Muallif: Isomiddin Jumanazarov