Bolalarni himoya qilish tizimi yangilandi: jinoyat va ma’muriy javobgarlik kuchaytirildi

2026-yil 17-aprelda qabul qilingan “Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish tizimini takomillashtirish munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi qonun bolalarni himoya qilish tizimini yana-da kuchaytirishga qaratilgan.

Mazkur qonun bilan Jinoyat kodeksi, Jinoyat-protsessual kodeksi hamda Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksiga bir qator muhim o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritilib, internet va telekommunikatsiya tarmoqlari orqali bolalarga qarshi sodir etiladigan huquqbuzarliklar uchun javobgarlik kuchaytirildi.

Kiritilgan o‘zgarishlar

Qonunning eng muhim jihatlaridan biri – Jinoyat kodeksiga yangi 129¹-moddaning kiritilishidir.

Ushbu normaga ko‘ra, voyaga yetmagan shaxs tasvirlangan yoki tavsiflangan pornografik materialni tarqatish maqsadida saqlaganlik uchun, agar shaxs bu materialda voyaga yetmagan bola ishtirok etganini bilgan bo‘lsa, maxsus javobgarlik belgilanadi.

Bu javobgarlik shu kabi qilmish uchun avval ma’muriy jazo qo‘llanilganidan keyin sodir etilgan holatlarga nisbatan tatbiq etiladi.

Mazkur jinoyat uchun bazaviy hisoblash miqdorining 100 baravaridan 600 baravarigacha jarima, uch yilgacha axloq tuzatish ishlari, bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi nazarda tutilgan.

Shu bilan birga, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks ham yangi normalar bilan to‘ldirildi. Xususan, voyaga yetmagan shaxs tasvirlangan pornografik materialni tarqatish maqsadida saqlaganlik uchun alohida ma’muriy javobgarlik joriy etildi. Bunday huquqbuzarlik uchun bazaviy hisoblash miqdorining 20 baravaridan 100 baravarigacha jarima belgilangan.

Bu esa jinoyat sodir etilishidan oldin profilaktik ta’sir ko‘rsatishga qaratilgan muhim huquqiy vosita hisoblanadi.

Qonunning yana bir muhim jihati bolalarning jinoyat ishlarini yuritishdagi ishtirokini tartibga soluvchi normalarning joriy etilganidir. Jumladan:

– voyaga yetmagan guvoh ishtirok etganda qonuniy vakilning qatnashishi majburiy qilib belgilandi;

– so‘roq qilish davomiyligi bolaning yoshiga qarab aniq cheklab qo‘yildi.

Bu qoidalar bolalarga nisbatan protsessual bosimni kamaytirish, ularning psixologik holatini muhofaza qilish hamda insonparvarlik tamoyillarini ta’minlashga xizmat qiladi.

Xalqaro tajribalar

Xalqaro amaliyot shuni ko‘rsatadiki, bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilishning eng samarali usuli jinoiy javobgarlik, profilaktika va reabilitatsiya choralarini uyg‘unlashtirgan kompleks tizimdir.

Masalan, Skandinaviya mamlakatlarida joriy etilgan “Barnahus” modeli doirasida bolalar ishtirokidagi jinoyat ishlari yagona markazlashtirilgan muhitda ko‘rib chiqiladi. Ushbu yondashuvga ko‘ra, bola faqat bir marta so‘roq qilinadi va jarayonda psixologlar hamda huquqni muhofaza qiluvchi organlar birgalikda ishtirok etadi. Bu esa bolaning qayta ruhiy jarohat olish xavfini sezilarli darajada kamaytiradi.

Yevropa mamlakatlarida, xususan Germaniya va Fransiyada internet orqali bolalarga qarshi sodir etiladigan jinoyatlar uchun javobgarlik kuchaytirilgan bo‘lib, bolalar ishtirokidagi pornografik materiallarga nisbatan mutlaq toqatsizlik siyosati qo‘llaniladi.

AQSHda “Child Advocacy Center” (Bolalarni himoya qilish markazi) modeli asosida ko‘p tarmoqli yondashuv amal qiladi. Bunda so‘roq maxsus moslashtirilgan muhitda o‘tkaziladi, videoga yozib olinadi va takroriy so‘roqlar minimallashtiriladi.

Bu ilg‘or tajribalar shuni ko‘rsatadiki, bolalarni himoya qilishda nafaqat jazo choralarini kuchaytirish, balki bolalar huquqlarini protsessual va institutsional darajada ta’minlash ham hal qiluvchi ahamiyatga ega.