GTL loyihasi kutilgan natijani berdimi?

Qaşqadaryoda 3,42 milliard dollarga qurilgan Uzbekistan GTL zavodi işga tuşganidan keyin ham mamlakatda dizel importiga ehtiyoj kamaymadi. Aksinça, 2024 yilning yanvar–iyul oylarida dizel importi 2022 yilning şu davriga nisbatan 7,3 barobarga oşdi. Kun.uz örgangan Bojxona qömitasi va Statistika agentligi ma’lumotlari yirik energetika loyihasining import örnini bosiş maqsadlari hamda amaldagi natijalari örtasidagi tafovutni körsatdi.

Import kamayiş örniga oşdi

Kun.uz ma’lumotlariga köra, 2024 yilning dastlabki yetti oyida Özbekistonga 206,9 ming tonna dizel yoqilğisi import qilingan. 2023 yilning şu davrida bu körsatkiç 169 ming tonna, 2022 yilda esa 28,2 ming tonna bölgan. Demak, ikki yil içida import 7,3 barobarga oşgan. Bir yil içidagi ösiş esa 22,4 foizni taşkil etgan.

Muammo faqat dizel bilan çeklanmagan. 2024 yil yanvar–iyul oylarida yoqilği-energetika va neft mahsulotlari importining umumiy qiymati 694,2 million dollarga yetgan. Bu 2023 yilning mos davriga nisbatan 52,4 foiz köp. Şu davrda mazut importi 416,5 ming tonnadan 843,6 ming tonnaga, suyuq yoqilğilar importi esa 1 943 tonnadan 19 025 tonnaga oşgan.

Dizel işlab çiqariş hajmi ham import bilan bir vaqtda kamaygan. Statistika agentligi ma’lumotlariga köra, 2024 yilning birinçi yarmida mamlakatda 499,6 ming tonna dizel işlab çiqarilgan. Bu 2023 yilning şu davridagi 539,4 ming tonnadan 7,4 foiz kam.

GTL zavodidan qanday natija kutilgandi?

Uzbekistan GTL loyihasi tabiiy gazni çuqur qayta işlab, undan sintetik suyuq yoqilği oliş maqsadida taşkil etilgan. Zavod Qaşqadaryo viloyatida, Şörtan gaz-kimyo majmuasi yaqinida qurilgan.

Prezidentning 2021 yil 25 dekabrda zavodga taşrifi haqidagi rasmiy ma’lumotida loyihaning qiymati 3 milliard 420 million dollar ekani qayd etilgan. Majmua yiliga 3,6 milliard kub metr tabiiy gazni qayta işlaş, 307 ming tonna aviakerosin, 724 ming tonna dizel, 437 ming tonna nafta va 53 ming tonna suyultirilgan gaz işlab çiqariş quvvatiga ega ekani bildirilgan.

Loyiha dastlabki bosqiçda Özbekistonning tabiiy gazni xomaşyo sifatida eksport qiliş örniga, undan yuqori qöşilgan qiymatli mahsulot oliş imkoniyatlarini kengaytirişi kerak edi. Import örnini bosiş va eksport salohiyatini oşiriş ham uning asosiy maqsadlari qatoridan örin olgan.

 2009 yildan boşlangan taşabbus

GTL loyihasi yangi davrda paydo bölgan taşabbus emas. Uning huquqiy va taşkiliy asoslari 2009 yilda şakllana boşlagan.

Prezidentning 2009 yil 15 oktyabrdagi PQ-1206-son qarori Şörtan gaz-kimyo majmuasining tozalangan metani negizida suyuq sintetik yoqilği işlab çiqariş loyihasini amalga oşiriş çoralariga bağişlangan. 2011 yil 19 sentyabrdagi PQ-1618-son qarori esa loyihani davom ettiriş böyiça çoralarni belgilagan.

2009 yil 15 iyulda Janubiy Afrikaning Sasol kompaniyasi, «Özbekneftgaz» va Malayziyaning Petronas kompaniyasi örtasida qöşma korxona taşkil etiş töğrisida bitim imzolangan. Sasol’ning öşa paytdagi rasmiy xabarida zavod yiliga 1,3 million tonna GTL mahsulotlari, jumladan, dizel, aviakerosin, nafta va suyultirilgan gaz işlab çiqarişi rejalaştirilgani aytilgan.

2016 yil 29 dekabrdagi PQ-2706-son qaror loyihani amalga oşirişga doir qöşimça çora-tadbirlarni belgiladi. Hujjatda 2009 va 2011 yillardagi qarorlar hamda 2011 yilda tuzilgan investitsiya şartnomasi qayd etilgan.

Işlab çiqariş quvvati va gaz ta’minoti masalasi

Kun.uz’da ekspert zavodning iqtisodiy samaradorligi, xomaşyo ta’minoti va işlab çiqariş quvvatidan foydalaniş masalalarini kötargan. Uning fikriça, bunday murakkab sanoat majmuasini qurişdan oldin uni uzluksiz tabiiy gaz bilan ta’minlaş imkoniyati kafolatlanişi kerak edi.

Ekspert, şuningdek, zavodning ayrim davrlarda past quvvatda işlagani, gaz ta’minoti bilan boğliq muammolar va moliyaviy körsatkiçlarning oçiqligi yuzasidan savollar bergan. GTL mahsulotlarini içki bozorda yuqoriroq narxda sotiş bilan bir vaqtda eksportga çegirmalar qöllanişi mumkinligini tanqid qilgan.

Bu fikrlarni baholaşda rasmiy loyiha maqsadlari ham e’tiborga molik. Prezidentning 2021 yilgi taşrifi haqidagi xabarda davlat rahbari mutasaddilarga zavodlar uçun kafolatlangan xomaşyo zaxirasini kengaytiriş böyiça topşiriq bergani qayd etilgan. Demak, xomaşyo ta’minoti masalasi loyihaning rasmiy taqdimotida ham muhim şart sifatida körilgan.

Biroq 2024 yilgi import va işlab çiqariş statistikasi zavodning amaldagi natijalarini alohida örganiş zaruratini yuzaga keltiradi. Import hajmining oşişi öz-özidan GTL zavodining barça mahsulotlari yetarli işlab çiqarilmayotganini anglatmaydi: bunga umumiy talab, boşqa korxonalarning işlab çiqarişi, gaz ta’minoti, mahsulot turlari va savdo şartlari ham ta’sir qilişi mumkin.

Air Products bilan milliard dollarlik bitim

GTL loyihasining moliyaviy tuzilmasi bilan boğliq yana bir muhim masala – AQŞning Air Products kompaniyasi bilan tuzilgan bitim.

«Özbekneftgaz»ning 2025 yilda investorlar uçun e’lon qilgan moliyaviy hujjatida 2023 yil may oyida Air Products bilan GTL majmuasidagi ayrim uskunalarni 1 milliard dollarga sotiş böyiça kelişuv tuzilgani qayd etilgan. Hujjatga köra, uskunalarning balans qiymati 2023 yil 31 dekabr holatida 8,329 trillion söm bölgan. Kelişuv qiymatining 900 million dollari 2023 yil oxirigaça olingan, qolgan 100 million dollarni esa 2025 yilda oliş közda tutilgan.

Şu bilan birga, tomonlar 15 yil muddatga xizmat körsatiş şartnomasini ham imzolagan. Hujjatda «Özbekneftgaz» uşbu operatsiyani aktivlarni sotiş yoki lizingga beriş emas, balki moliyalaştiriş bitimi sifatida hisobga olgani alohida qayd etilgan.

Bu ma’lumot ekspertning bitimni lizing va qaytarma lizing sifatida izohlaşi bilan bir xil emas. Şuning uçun operatsiyaning huquqiy va moliyaviy mohiyatini baholaşda kompaniyaning rasmiy moliyaviy hujjatidagi tasnifga tayaniş muhim.
Aviakerosin işlab çiqariş va aviataşuvlar

GTL zavodidan kutilgan natijalardan biri aviakerosin importiga qaramlikni kamaytiriş edi. Ekspertning fikriça, mahalliy aviakerosin işlab çiqariş Özbekiston aeroportlarining xalqaro tranzit markazlariga aylanişiga ham xizmat qilişi mumkin edi. Biroq u aviakerosin işlab çiqariş hajmi, içki iste’mol va aviakompaniyalarga yetkazib beriş mexanizmlari böyiça oçiq ma’lumotlar yetarli emasligini ta’kidlagan.

Milliy statistika qömitasining SIAT ma’lumotlar bazasiga köra, Özbekistonda aviakerosin işlab çiqariş 2021 yildagi 118 ming tonnadan 2022 yilda 180,5 ming tonnaga, 2023 yilda 287,4 ming tonnaga va 2024 yilda 377,3 ming tonnaga yetgan. Bu körsatkiçlar aviakerosin işlab çiqariş hajmi ösib borganini körsatadi. Biroq ular mahsulotning aynan GTL zavodida işlab çiqarilgan qismi, import uluşi yoki içki iste’mol hajmini alohida oçib bermaydi.

Kun.uz’da kötarilgan savollardan biri hamon oçiq qolmoqda. GTL loyihasi uçun sarflangan milliardlab dollar, uning işlab çiqariş quvvati va importni qisqartiriş böyiça dastlabki maqsadlari amalda qanday natija berdi? «Özbekneftgaz»ning moliyaviy körsatkiçlari, zavodning real quvvat bilan işlaşi va mahsulotlarni içki hamda taşqi bozorlarga sotiş şartlari bu savolga javob berişda muhim ahamiyatga ega.