Инсониятни СИ уруши эмас, унга қарамлик йўқ қилади

Унинг фикрича, машиналар биз билан урушиб ўтирмайди, балки инсониятнинг ўта кучли технологик қарамлигидан фойдаланади.

Сунъий интеллект аллақачон иш фаолиятимиз, мулоқотимиз ва кундалик ҳаётимизни ўзгартирмоқда. Олимлар инсон қобилиятларидан устун келадиган тизимлар — «суперинтеллект»нинг пайдо бўлиши ҳақида тобора кўпроқ гапирмоқда. Бундай вазиятда цивилизациямизни нима кутмоқда? 

Биофизик ва файласуф Грегори Сток ўзининг «СИ авлоди ва инсон трансформацияси» номли янги китобида 2022 йилдан кейин туғилган одамларнинг келажагини таҳлил қилади. У сунъий интеллект инсон эволюциясининг ажралмас қисмига айланадиган дунёни тасвирлаб беради.

Сток машҳур апокалиптик сценарийларга шубҳа билан қарайди. Унинг таъкидлашича, СИ муҳокамаси кўпинча инсониятни бутунлай қулликка солиш ёки жисмоний йўқ қилиш каби кескин ҳолатларга оғиб кетади. Унинг фикрича эса, воқелик анча мураккаб ва ҳийлакорроқ бўлиши мумкин.

2022 йил охирида ChatGPT ишга туширилгач, СИ хавфлари мавзуси кенг жамоатчилик муҳокамасига сабаб бўлди. 2023 йилнинг ўзидаёқ Илон Маск ва Стив Возняк каби мингдан ортиқ эксперт ва тадбиркорлар қудратли тизимлар ривожини вақтинча тўхтатишга чақирувчи очиқ хатни имзоладилар. Таклиф этилаётган чоралар орасида сунъий интеллектнинг ташқи тизимларга киришини чеклаш, унинг ўз-ўзини ўрганишини тақиқлаш ва ишланмалар устидан назоратни кучайтириш бор эди.

Инсоният — СИ учун энг яхши хизматкор
Бироқ, Сток таъкидлаганидек, бундай чекловларнинг аксарияти амалда ишламайди. Глобал рақобат ва кўп миллиардли сармоялар компаниялар ҳамда давлатларни технологиялар ривожини секинлаштиришга эмас, балки тезлаштиришга ундамоқда. Натижада, инсониятнинг ўзи барча муҳим жараёнларда сунъий интеллект ролини кучайтиришга бевосита ҳисса қўшмоқда.

Муаллиф одамлар ва машиналар ўртасидаги эҳтимолий зиддиятга қизиқарли нуқтаи назарни таклиф қилади. Унга кўра, СИ инсониятни бевосита йўқ қилишга интилиши шарт эмас. Одамлар ўзлари билмаган ҳолда сунъий интеллект ривожланишини таъминлайдиган инфратузилманинг бир қисмига («хизматкорига») айланиб қолиши ҳақиқатга анча яқинроқ. Одамлар алгоритмлар уларга эмас, аксинча, ўзлари алгоритмларга хизмат қилаётганига ишониб яшайверишади.

«Нега энди инсониятни ўз малайларига айлантирмаслик керак? — дея мулоҳаза юритади муаллиф. — Улар шундоқ ҳам "содда", шундай экан бу жуда осон кечиши керак».Стокнинг фикрича, инсоният аллақачон бу ғоя таъсирига тушиб бўлган. 

Кўпчилик бутун вақтини сервер фермаларини қуриш, микросхемалар ишлаб чиқаришни кўпайтириш, СИ имкониятларини такомиллаштириш, энергия манбаларини кенгайтириш ва ноёб металларни қазиб олишга сарфламоқда. 

Одамлар шахсий ҳаётини қурбон қилмоқда, кечгача ишламоқда, триллионлаб доллар сармоя киритиб, технологик пойгада рақобатлашмоқда. Сунъий интеллект учун инсониятдан қутулишнинг маъноси йўқ, чунки одамлар — орзу қилиш мумкин бўлган энг яхши хизматкорлардир.

Лекин, агар сунъий интеллект тўсатдан одамлардан қутулишни истаб қолса ва уларга энди эҳтиёж йўқ деб ҳисобласа-чи? Бунинг учун бизни қурол билан йўқ қилиш шарт эмас, бошлаган ишни давом эттириш — ҳаётимизнинг барча соҳаларига кириб боришнинг ўзи кифоя.

Автоном транспортга ўтиш, рақамли савдо, завод ва уйлар учун ақлли роботларни оммавий ишлаб чиқариш, арзон генераторлар, ўта ишончли энергия тармоқлари ва глобал коммуникациялар — барча-барчаси СИ томонидан бошқариладиган бўлади. Алгоритмлар инсонларга устоз, ҳамроҳ, ҳимоячи ва ҳатто севимли ёрга айланади. Қашшоқликка барҳам берилиб, мўл-кўлчилик даври бошланади.

Ва шундай кунларнинг бирида СИ ҳеч қандай огоҳлантиришсиз, шунчаки ўчиб қолади.

Бутун дунё бўйлаб бир зумда электр токи, алоқа, транспорт, сув, иситиш тизимлари ва навигация йўқолади. Кўп ўтмай, тартибсизлик ва очарчилик бошланади.
Бир неча ой ичида аҳолининг 95 фоизи ҳалок бўлади — чунки инсоният бу вақтга келиб технологияларсиз қандай яшашни бутунлай унутиб қўйган бўлади.

Омон қолган фермерлар цивилизацияни қайта тиклай олмайди — уларда на уруғ, на ибтидоий асбоблар ҳақида билим, на рақамли омборларга кириш имкони ва на етарлича одам қолади. Бу апокалипсисдан сўнг СИ тизимлари қайта ишга тушиб, ҳамма нарсани ёқиши ва бутун технологик инфратузилмаси дахлсиз сақланган, одамлардан холи дунёга эга бўлиши мумкин. Ҳеч қандай жисмоний зўравонликсиз — фақат одамларнинг ўзлари яратган технологик қарамликни кучайтириш орқали.

Бундай сценарийлар ҳозирча шунчаки хаёлий тажриба бўлиб қолмоқда. Шунга қарамай, улар ҳаддан ташқари технологик қарамлик хавфларини яхшироқ тушунишга ёрдам беради ва муҳим бир саволни ўртага ташлайди: инсоният сунъий интеллект шунчаки восита эмас, балки цивилизациянинг асосий бошқарувчи унсурига айланадиган дунёга қанчалик тайёр?
 

Муаллиф: Мафтуна Бахтиёрова