23 июнь – Халқаро бева аёллар куни

Халқаро бева аёллар куни – Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан тасдиқланган бўлиб, у "кўплаб мамлакатларда миллионлаб бевалар ва уларнинг қарамоғидагилар дуч келаётган қашшоқлик ва адолатсизликка" эътибор қаратишга ундайди.

Халқаро бева аёллар куни Лумба фонди (The Loomba Foundation) томонидан бевалар муаммоларидан огоҳликни ошириш мақсадида таъсис этилган.

Қачон пайдо бўлган?

1954 йилнинг 23 июнь кунида жамғарма асосчиси Лорд Лумбанинг онаси Шримати Пушпа Вати Лумба бева қолган. Шу муносабат билан айнан шу сана танланган. Жамғарманинг мақсади – “кўринмас офат” деб таърифланган мазкур ҳолатга эътибор қаратишдир.

Биринчи Халқаро бева аёллар куни 2005 йилда Лорд Лумба ва жамғарма президенти Чери Блер ташаббуси билан таъсис этилган.

2010 йилга келиб олтинчи Халқаро бева аёллар куни муносабати билан Руанда, Шри-Ланка, АҚШ, Буюк Британия, Непал, Сурия, Кения, Ҳиндистон, Бангладеш ва Жанубий Африкада турли тадбирлар ўтказилди.

БМТ томонидан тан олиниши

2010 йил 21 декабрда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси Габон президенти Али Бонго Ондимба томонидан киритилган таклифни бир овоздан маъқуллади ва 23 июнни расман Халқаро бева аёллар куни сифатида қабул қилди.

БМТ маълумотларига қараганда, дунёда 258 миллион бева аёл бор.

Уларнинг 115 миллиони қашшоқликда яшайди ҳамда айнан турмуш ўртоғидан айрилгани учун ижтимоий камситиш ва моддий етишмовчиликлардан азият чекади.

Ташкилот ушбу санани расмий нишонлаш куни сифатида эътироф этиш билан бир қаторда, аъзо давлатлар, БМТ тизими ҳамда бошқа халқаро ва минтақавий ташкилотларни бевалар ва уларнинг фарзандлари аҳволига алоҳида эътибор қаратишга даъват этади.

Ҳукуматлар халқаро ҳуқуқда, жумладан, Хотин-қизларга нисбатан камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги ҳамда Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияларда мустаҳкамланган бева аёллар конвенцияларда таъминлаш бўйича  мажбуриятларини бажариши лозим.

БМТ маълумотларига кўра, айниқса, ривожланаётган давлатларда турмуш ўртоғидан айрилган аёллар асосан, қуйидаги муаммолар билан юзлашади:

Йўқчилик:

• Кредит ёки бошқа иқтисодий ресурслардан фойдаланиш имконияти паст.
• Анъанавий ва диний қонунларга кўра, мерос ва ерга эгалик қилиш ҳуқуқлари чекланган ёки умуман мавжуд эмас.
• Эрларининг қариндошлари берадиган ёрдамга қарам бўлиб қолиш.
• Ҳиндистон каби мамлакатларда қариндошлари томонидан воз кечилиб, уйсиз қолдирилиши кўплаб бева аёлларни уй хизматчиси каби норасмий иш излашга, тиланчилик, ҳатто фоҳишалик билан шуғулланишга мажбур қилади.
• Баъзи ҳолларда бева аёллар вафот этган турмуш ўртоғининг қарзлари учун ҳам жавобгар бўлиб қолади.

Низолар:

• Қуролли можаролар оқибатида жуда кўп аёллар бева қолмоқда. Масалан, Конго Демократик Республикасининг айрим шарқий ҳудудларида хотин-қизларнинг тахминан 50 фоизини бевалар ташкил этади. Ироқда уларнинг сони тахминан уч миллион, Афғонистоннинг Кобул шаҳрида эса 70 мингдан ортиқ экани айтилади.
• Бевалар ўз ватанида, қочоқлар лагерларида ёки бошпана топган мамлакатларда ўзларини ва фарзандларини боқиш учун курашишга мажбур бўлмоқда.

Ўзбекистон қонунчилигида алоҳида “бева аёл” мақоми мавжуд бўлмаса-да, боқувчисини йўқотганлар учун бир қатор имтиёзлар ва моддий кўмаклар  мавжуд.

Муаллиф: Исомиддин Жуманазаров