23-iyun – Xalqaro beva ayollar kuni

Xalqaro beva ayollar kuni – Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan tasdiqlangan bo‘lib, u "ko‘plab mamlakatlarda millionlab bevalar va ularning qaramog‘idagilar duch kelayotgan qashshoqlik va adolatsizlikka" e’tibor qaratishga undaydi.

Xalqaro beva ayollar kuni Lumba fondi (The Loomba Foundation) tomonidan bevalar muammolaridan ogohlikni oshirish maqsadida ta’sis etilgan.

Qachon paydo bo‘lgan?

1954-yilning 23-iyun kunida jamg‘arma asoschisi Lord Lumbaning onasi Shrimati Pushpa Vati Lumba beva qolgan. Shu munosabat bilan aynan shu sana tanlangan. Jamg‘armaning maqsadi – “ko‘rinmas ofat” deb ta’riflangan mazkur holatga e’tiborni qaratishdir.

Birinchi Xalqaro beva ayollar kuni 2005-yilda Lord Lumba va jamg‘arma prezidenti Cheri Bler tashabbusi bilan ta’sis etilgan.

2010-yilga kelib oltinchi Xalqaro beva ayollar kuni munosabati bilan Ruanda, Shri-Lanka, AQSH, Buyuk Britaniya, Nepal, Suriya, Keniya, Hindiston, Bangladesh va Janubiy Afrikada turli tadbirlar o‘tkazildi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan tan olinishi

2010-yil 21-dekabrda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi Gabon prezidenti Ali Bongo Ondimba tomonidan kiritilgan taklifni bir ovozdan ma’qulladi va 23-iyunni rasman Xalqaro beva ayollar kuni sifatida qabul qildi.

BMT ma’lumotlariga qaraganda, dunyoda 258 million beva ayol bor.

Ularning 115 millioni qashshoqlikda yashaydi hamda aynan turmush o‘rtog‘idan ayrilgani uchun ijtimoiy kamsitish va moddiy yetishmovchiliklardan aziyat chekadi.

Tashkilot ushbu sanani rasmiy nishonlash kuni sifatida e’tirof etish bilan bir qatorda, a’zo davlatlar, BMT tizimi hamda boshqa xalqaro va mintaqaviy tashkilotlarni bevalar va ularning farzandlari ahvoliga alohida e’tibor qaratishga da’vat etadi.

Hukumatlar xalqaro huquqda, jumladan, Xotin-qizlarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga barham berish to‘g‘risidagi hamda Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyalarda mustahkamlangan beva ayollar huquqlarini ta’minlash bo‘yicha  majburiyatlarini bajarishi lozim.

BMT ma’lumotlariga ko‘ra, ayniqsa, rivojlanayotgan davlatlarda turmush o‘rtog‘idan ayrilgan ayollar asosan, quyidagi muammolar bilan yuzlashadi:

Yo‘qchilik

• Kredit yoki boshqa iqtisodiy resurslardan foydalanish imkoniyati past.
• An’anaviy va diniy qonunlarga ko‘ra, meros va yerga egalik qilish huquqlari cheklangan yoki umuman mavjud emas.
• Erlarining qarindoshlari beradigan yordamga qaram bo‘lib qolish.
• Hindiston kabi mamlakatlarda qarindoshlari tomonidan voz kechilib, uysiz qoldirilishi ko‘plab beva ayollarni uy xizmatchisi kabi norasmiy ish izlashga, tilanchilik, hatto fohishalik bilan shug‘ullanishga majbur qiladi.
• Ba’zi hollarda beva ayollar vafot etgan turmush o‘rtog‘ining qarzlari uchun ham javobgar bo‘lib qoladi.

Nizolar:

• Qurolli mojarolar oqibatida juda ko‘p ayollar beva qolmoqda. Masalan, Kongo Demokratik Respublikasining ayrim sharqiy hududlarida xotin-qizlarning taxminan 50 foizini bevalar tashkil etadi. Iroqda ularning soni taxminan uch million, Afg‘onistonning Kobul shahrida esa 70 mingdan ortiq ekani aytiladi.
• Bevalar o‘z vatanida, qochoqlar lagerlarida yoki boshpana topgan mamlakatlarda o‘zlarini va farzandlarini boqish uchun kurashishga majbur bo‘lmoqda.

O‘zbekiston qonunchiligida alohida “beva ayol” maqomi mavjud bo‘lmasa-da, boquvchisini yo‘qotganlar uchun bir qator imtiyozlar va moddiy ko‘maklar  mavjud.

Muallif: Isomiddin Jumanazarov