Доналд Трампнинг Яқин Шарқдаги режалари ҳақида (Форс кўрфази мамлакатларига ташрифи доирасида

Энергетика хавфсизлигини мустаҳкамлаш ва қазиб олиш лойиҳалари

АҚШ ўз энергетика сиёсатида диверсификация ва барқарорликка эътибор қаратади. Мамлакатнинг энг йирик нефть-газ компаниялари - Ch, ExxonMobil ва Occidental Petroleum Saudi Aramco, QatarEnergy ва ENOC билан қўшма лойиҳаларни кенгайтирмоқда. Ўтган ойнинг ўзида Ch ва QatarEnergy Рас Лаффан суюлтирилган газ терминалини модернизация қилиш учун 20 миллиард доллар сармоя киритишни маъқуллади; ушбу лойиҳа 2027 йилда ишга туширилади ва суюлтирилган газ экспортини йилига 8 миллион тоннага оширади. Саудия Арабистони ва ExxonMobil билан 2025-2030 йилларда камида 15 миллиард долларлик нефть-кимё заводлари ва ароматик моддалар ишлаб чиқариш линияларини қуриш бўйича меморандум имзоланди. Ушбу хорижий инвестициялар нафақат АҚШ компаниялари учун янги даромад манбаи бўлади, балки минтақанинг энергетика секторини барқарорлаштиришга ҳам хизмат қилади.

Ядро энергетикаси ва қулаш хавфини камайтириш

АҚШ ҳукумати Саудия Арабистони ва БААда кичик модулли реакторларни (СМР) жойлаштириш бўйича ҳамкорликни Бош штаб раҳбарияти ва Энергетика вазирлиги ўртасида имзоланган ядровий дастур меморандуми орқали йўлга қўйди. 2030 йилгача Ar-RiyoddaWestinghouse Electric Company билан ҳамкорликда ядровий ёқилғи ишлаб чиқариш бўйича пилот завод қурилиши учун 7 миллиард доллар ажратилади; ушбу лойиҳа ядровий ёқилғини тўлиқ ички захиралардан ишлаб чиқаради ва Халқаро атом энергияси агентлиги (МАГАТЕ) назорати остида амалга оширилади. Бу нафақат электр тармоғининг узлуксиз ишлашини таъминлайди, балки вилоятда илмий-техник марказ ташкил этилишига ҳам хизмат қилади.

Сунъий интеллект ва рақамли трансформация

Шунингдек, Америка томони БАА президенти бошчилигида ташкил этилган "Сунъий интеллект бўйича ҳамкорлик кенгаши"га ўз вакилларини жалб қилди. Google Cloud ва Microsoft Azure билан кўп босқичли келишув имзоланди: 2026 йилгача Абу-Даби, Дубай ва Ар-Риёд марказларида 500 миллион долларлик сервер кластерлари қурилади, бу бутун минтақа бўйлаб сунъий интеллектга асосланган "ақлли" шаҳарлар ва фавқулодда вазиятларни кузатиш тизимларини ишга тушириш имконини беради.       Шунингдек, қуёш энергетикаси соҳасида Америка технологиялари асосида ОМА (Уммон-Абу-Дебин энергетика альянси) консорциуми ташкил этилди:   First Solar  ва SunPower компаниялари билан биргаликда 2 ГВт қувватга эга қуёш электр станциясини қуриш режалаштирилган, бу эса 2028 йилга бориб CO₂ чиқиндиларини 75 минг тоннагача камайтириш имконини беради.

Транспорт инфратузилмаси ва логистикани ривожлантириш

Инфратузилма соҳасида АҚШ Бечтел, Fluor Corporation ва AECOM каби пудратчи ташкилотлари билан 2025-2035 йилларда кўп босқичли мегалойиҳаларни амалга ошириш бўйича меморандумлар имзолади. Саудия Қизил денгизини ривожлантириш компанияси билан денгиз портлари ва логистика марказларини кенгайтириш режасига кўра, Жидда портида контейнер терминалини уч баравар кенгайтириш учун 12 миллиард доллар ва NEOM ичида ҳаво ва темир йўл инфратузилмасини қуриш учун яна 18 миллиард доллар ажратилди. Шунингдек, Тожикистон ва Покистон орқали Евроосиё билан транспорт йўлакларини боғлаш бўйича Қатар билан минтақалараро ёрдам дастури ишга туширилди: АҚШ томонидан молиялаштирилиши кутилаётган 4 миллиард долларлик темир йўл ва автомобиль йўллари лойиҳаси 2030 йилга бориб 1,5 миллион тонна йиллик транзит юк айланмасини яратади.

Ҳарбий-техник ҳамкорлик ва хавфсизлик кафолатлари

АҚШ Мудофаа вазирлиги Саудия Арабистони ва Қатарга рухсат этилган тартиб (ITAR)  доирасида F-35, Patriot PAC-3 ва Терминал Ҳигҳ Алтитуде Ареа Дефенсе (ТHААД) тизимларини қўшимча сотишни маъқуллади. Саудия Арабистони PIF ва Lockheed Martin ўртасида 2025-2030 йилларда 60 та F-35А жанговар самолёти, 20 та Aegis Ashore радар мажмуаси ва ҳарбий тармоқ инфратузилмасини сотиш бўйича 45 миллиард долларлик шартнома имзоланиши режалаштирилган. Бу нафақат минтақа учун АҚШ мудофаа саноатини қўллаб-қувватлайди, балки унинг хавфсизлик салоҳиятини сезиларли даражада оширади.

Ижтимоий-маданий ҳамкорлик ва инсон капитали

АҚШ Халқаро тараққиёт агентлиги (USAID ) Саудия Арабистони ва БАА билан 2025-2028 йилларга мўлжалланган малакали кадрларни тайёрлаш ва қайта тайёрлаш дастурини ишга туширмоқда. Ушбу дастур доирасида Гарвард Кеннеди мактаби ва Стенфорд касб-ҳунар таълими билан ҳамкорликда 10 минг нафар ёшлар учун "Глобал етакчилик" ва "Рақамли трансформация" бўйича 2 ойлик курслар ташкил этилади. Қатар Weill Cornell Medicine билан биргаликда Доҳадаги соғлиқни сақлаш марказини модернизация қилиш бўйича 1,2 миллиард долларлик лойиҳани ишга туширди, унинг доирасида америкалик мутахассислар онкология, кардиология ва нейрохирургия бўйича йирик ўқув марказини қуради.

"Ғазо Ривераси" режаси ва жамоатчилик реакцияси

Улкан иқтисодий лойиҳалар фонида Трамп фундаментал, баҳсли режани таклиф қилди: Ғазо секторини Америка назорати остига олиш, 1,8 миллион аҳолини Миср ва Иорданияга кўчириш ва ҳудудни "Иккинчи дарё" халқаро курортига айлантириш. Урушнинг 18 ойи давомида Ғазонинг ялпи ички маҳсулоти 83 фоизга, Фаластиннинг умумий ялпи ички маҳсулоти 27 фоизга, ишсизлик даражаси эса 82 фоизга (Ғазо) ва 29 фоизга (Ғарбий Соҳил) тушди. Капитал инфратузилмага етказилган зарар 29,9 миллиард доллардан ошди, қайта тиклаш эҳтиёжлари 53,2 миллиард долларга баҳоланмоқда.

Бу ташаббус араб давлатлари ва халқаро инсон ҳуқуқлари фаоллари томонидан кескин қораланди. Саудия Арабистони ташқи сиёсат идораси бу ғояни "қабул қилиб бўлмайдиган" деб атади ва Фаластин давлатига асос солиш бўйича позициянинг қатъийлигини таъкидлади. Миср муқобил вариантни таклиф қилди - оммавий кўчиришларсиз араблар ва Ғарб вакилларидан иборат вақтинчалик назорат кенгашини тузиш. Ҳуқуқ ҳимоячилари уруш жинояти ва этник тозалаш хавфи ҳақида огоҳлантирмоқда.

Иқтисодий рағбатлар ва сиёсий воқелик мувозанати

Гарчи Исроил ҳардлайнерлари чекланган кўчириш ғоясини қўллаб-қувватласа-да, Исроил ҳукуматида келишмовчиликлар мавжуд: бош вазир Нетанъяху фаластинликларга "танлов таклиф қилишга" тайёр, аммо оммавий депортация исроилликларнинг аксарияти учун номақбулдир. АҚШ Конгресси инсонпарварлик ёрдами инқирози ва кўп миллиард долларлик инвестициялар зарурлигини ҳисобга олган ҳолда лойиҳанинг қонунийлиги ва молиявий барқарорлигига шубҳа қилмоқда.

Бундай шароитда иқтисодий ва сиёсий воситаларни бирлаштириш асосий вазифага айланади: Форс кўрфази монархиялари учун сармоявий кафолатлар, технологик имтиёзлар ва АҚШнинг ҳарбий хизматлари Ғазода мўътадил тартибга солиш ва БМТ шафелигида ўтиш даври Фаластин бошқарувини яратиш бўйича "араб режалари"ни илгари суриш учун туртки бўлиши керак.

Трамп минтақага шунчаки бизнес меморандумларини эмас, балки пул, технология ва ҳарбий техника стратегик муаммоларни ҳал қиладиган "транзаксион тартиб" моделини олиб келмоқда. Қиймати 2 триллион доллардан ортиқ бўлган энергетика ва технология лойиҳалари монархияларнинг АҚШга қарамлигини кучайтиришга ва геосиёсий дискурсни соф сиёсий хавфсизликдан иқтисодий дискурсга ўтказишга қаратилган. Бироқ, ушбу моделнинг муваффақияти тўғридан-тўғри сиёсий майдондаги компенсация чораларига боғлиқ: Ғазодаги можарони тўхтатиш ва икки томонлама музокара форматларига қайтиш бўйича ҳақиқий қадамларсиз ҳар қандай "Ривера" беқарорликнинг янги босқичи олдидан вақтинчалик "пауза"га айланиб қолиши мумкин.

           Нодирбек Эгамбердиев,

Сиёсий таҳлилчи