Эронда оммавий норозилик намойишлари давом этмоқда

8 январь, пайшанба куни намойишчилар Теҳроннинг асосий магистралларидан бири — Оятуллоҳ Кошони бульварини тўсиб қўйди. Ижтимоий тармоқларда тарқалган видеоларда мамлакатнинг турли ҳудудларида тўқнашувлар ва ёнғинлар акс этган. Кадрларда қурол овозлари эшитилиши, хавфсизлик кучларининг намойишчиларга қарши кўз ёш оқизувчи газ қўллагани, намойишчилар эса полиция машиналарини ёқиб юборгани кузатилади.

Норозилик акциялари Машҳад, Керманшоҳ ва бошқа йирик шаҳарларга ҳам тарқалган. Ҳозирда намойишлар Теҳрон, Машҳад, Керманшоҳ, Лордеган ва қатор бошқа шаҳарларда давом этмоқда.

Эроннинг ғарбий қисмида, Ироқ билан чегарада жойлашган Илом вилоятидаги Абданан шаҳрида намойишчилар полиция бошқармаси биносини эгаллаб, шаҳар устидан назорат ўрнатгани ҳақида хабарлар тарқалган. Шунингдек, Малекшоҳий шаҳри ҳам тўлиқ намойишчилар назоратига ўтгани айтилмоқда.

HRANA агентлиги маълумотларига кўра, норозилик намойишлари мамлакат бўйлаб 111 та шаҳар ва қишлоқни қамраб олган.

Iran Human Rights (IHR) ташкилоти ҳисоб-китобларига кўра, намойишлар бошланганидан бери камида 45 киши ҳалок бўлган, уларнинг саккиз нафари болалар. Эрон ҳукумати эса расмий равишда 21 қурбон ҳақида хабар берган бўлиб, улар орасида хавфсизлик хизматлари ходимлари ҳам бор. Илк кунлардаги тўқнашувларда турли манбалар 16 нафардан 36 нафаргача намойишчи ҳалок бўлганини қайд этган.

Намойишлар 28 декабрь куни Теҳрондаги Гран-бозорда бошланган. Савдогарлар гиперинфляция ва нархларнинг кескин ўсишига қарши чиқиб, дўконларини ёпиб қўйишган. 29 декабрга келиб, эрон риали курси рекорд даражада пасайиб, 1 АҚШ доллари учун тахминан 42 минг риални ташкил этган.

Жаҳон банки маълумотларига кўра, октябрь ойида Эронда озиқ-овқат инфляцияси 64,2 фоизга етган. Бу кўрсаткич бўйича мамлакатдан олдин фақат Жанубий Судан жой олган.

Намоишларнинг радикаллашуви

2009 ва 2022 йилларда Эрон ҳукумати оммавий ҳибсга олишлар орқали халқ норозиликларини бостирган бўлса, бу сафар намойишлар мутлақо бошқача тус олмоқда. Ҳозирги намойишчилар куч ишлатишга куч билан жавоб қайтармоқда.

Давлат ОАВларининг хабар беришича, намойишчиларнинг бир қисми ўқотар қурол ва портловчи воситалар билан қуролланган. Малекшоҳий шаҳрида бир полиция ходими отиб ўлдирилган, Лордеганда эса икки нафар хавфсизлик хизмати ходими ҳалок бўлган. Шунингдек, тахминан 30 га яқин ходим яралангани хабар қилинмоқда.

Айрим ҳудудларда намойишчилар давлат байроқларини йўқ қилган, аятолло Ҳомейний ҳайкалларини бузган ва полиция биноларини ёқиб юборган. Теҳрон кўчаларида минглаб одамлар тўплангани, кескин тўқнашувлар давом этаётгани қайд этилмоқда.

Норозилик билдирувчилар очиқ баёнотларда Эроннинг иттифоқчиларини қўллаб-қувватлашга қаратилган қиммат ташқи сиёсати аҳолини қашшоқликка олиб келганини таъкидламоқда. Бу тезис аввалдан Эронга қарши кайфиятдаги кучлар томонидан илгари сурилган бўлса, АҚШ санкцияларининг кучайиши ва ҳаёт шароитининг ёмонлашиши ортидан у кенг халқ норозилигига айланди.

Интернет ва ахборот блокадаси

Эрон ҳукумати назорат чораларини кескин кучайтирган. Мамлакат бўйлаб интернет трафиги қарийб 90 фоизга камайган, айрим ҳудудларда телефон алоқаси ҳам ишдан чиққан.

Cloudflare IT-компанияси маълумотларига кўра, эркин интернетга кириш имконияти асосан давлат идоралари ва хавфсизлик хизматлари ходимлари учун сақлаб қолинган.

Таҳлилчилар қайд этишича, Эрон жамияти, айниқса ёшлар қатлами, анча урбанизациялашган, билимли ва интернет орқали ташқи дунё билан узвий боғланган. Ҳукумат айнан шу алоқани узишга уринаётгани таъкидланмоқда.

Мамлакат ичидаги сиёсий реакция

Эрон раҳбарияти ўтмиш сабоқларини ҳисобга олган ҳолда ҳаракат қилаётганини билдирмоқда, бироқ қаттиққўл сиёсатдан воз кечгани йўқ. Суд тизими раҳбари Ғолям Ҳусайн Моҳсени Эджеи:
«Қўзғолончиларга ҳеч қандай имтиёз бўлмайди», — дея баёнот берди.

Теҳронда сиёсий ва хавфсизлик элитаси, шунингдек, нисбатан мўътадил позицияси билан танилган президент Масуд Пезешкиан ҳам умумий таҳдид олдида бирдамлик намоён этмоқда.

Халқаро босим

АҚШ президенти Дональд Трамп Salem News Channel телеканалига берган интервьюсида:
«Агар улар одамларни ўлдиришни бошласа, АҚШ жуда кучли зарба беради», — дея баёнот берди.

Мутахассислар бу сўзлар вазиятга икки хил таъсир кўрсатаётганини таъкидламоқда. Бир томондан, у намойишчилар орасида ташқи қўллаб-қувватлашга умид уйғотмоқда. Иккинчи томондан эса, Эрон ҳукуматига тартибсизликларни «Вашингтон ва Тел-Авив таъсири» сифатида талқин қилиш ва ўз тарафдорларини сафарбар этиш имконини бермоқда.

Шу муносабат билан Ливия билан ўхшашликлар ҳам тилга олинмоқда. 2011 йилда Ғарб давлатлари Бенгозида намойишчиларни ҳимоя қилишдан бошлаб, кейинчалик ҳарбий интервенцияга ўтиб, Муаммар Қаддафийнинг ағдарилиши ва ҳалокатига олиб келган эди.

Трамп маъмурияти Венесуэла раҳбари Николас Мадурога қарши амалга оширилган операциядан сўнг Эронга нисбатан ҳам кескин баёнотлар бермоқда ва бу таҳдидлар энди жиддий қабул қилинмоқда.

Жавоб тариқасида Эрон олий раҳбарининг маслаҳатчиси Али Шамхони:
«Эрон хавфсизлигига тажовуз қилган ҳар қандай қўл кесилади», — дея баёнот берди. Таҳлилчиларга кўра, АҚШ билан очиқ тўқнашув юзага келса, Эрон минтақадаги Америка ҳарбий базаларига зарба бериш эҳтимоли мавжуд ва бу бутун Яқин Шарқни кенг кўламли можарога тортиши мумкин.

Инқироз остонасида

Ҳозирда Эронда барқарорлик жуда нозик ҳолатда. Аҳоли ҳукуматдан қўрқишни тўхтатаётган бир пайтда, давлат куч ишлатишдан қайтмаслигини очиқ билдирмоқда. Айрим кузатувчилар бу манзарада Қаддафий ва Асад даврларини эслатувчи жиҳатларни кўрмоқда.

Яқин кунларда Эрон сиёсий элитаси қабул қиладиган қарорлар нафақат мамлакатнинг, балки аллақачон беқарор ҳолатда бўлган бутун минтақанинг келажагини белгилаб бериши мумкин.

Муаллиф: Азиз СОЛИЕВ