Eronda ommaviy norozilik namoyishlari davom etmoqda

8 yanvar, payshanba kuni namoyishchilar Tehronning asosiy magistrallaridan biri — Oyatulloh Koshoni bulvarini toʻsib qoʻydi. Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan videolarda mamlakatning turli hududlarida toʻqnashuvlar va yongʻinlar aks etgan. Kadrlarda qurol ovozlari eshitilishi, xavfsizlik kuchlarining namoyishchilarga qarshi koʻz yosh oqizuvchi gaz qoʻllagani, namoyishchilar esa politsiya mashinalarini yoqib yuborgani kuzatiladi.

Norozilik aksiyalari Mashhad, Kermanshoh va boshqa yirik shaharlarga ham tarqalgan. Hozirda namoyishlar Tehron, Mashhad, Kermanshoh, Lordegan va qator boshqa shaharlarda davom etmoqda.

Eronning gʻarbiy qismida, Iroq bilan chegarada joylashgan Ilom viloyatidagi Abdanan shahrida namoyishchilar politsiya boshqarmasi binosini egallab, shahar ustidan nazorat oʻrnatgani haqida xabarlar tarqalgan. Shuningdek, Malekshohiy shahri ham toʻliq namoyishchilar nazoratiga oʻtgani aytilmoqda.

HRANA agentligi maʼlumotlariga koʻra, norozilik namoyishlari mamlakat boʻylab 111 ta shahar va qishloqni qamrab olgan.

Iran Human Rights (IHR) tashkiloti hisob-kitoblariga koʻra, namoyishlar boshlanganidan beri kamida 45 kishi halok boʻlgan, ularning sakkiz nafari bolalar. Eron hukumati esa rasmiy ravishda 21 qurbon haqida xabar bergan boʻlib, ular orasida xavfsizlik xizmatlari xodimlari ham bor. Ilk kunlardagi toʻqnashuvlarda turli manbalar 16 nafardan 36 nafargacha namoyishchi halok boʻlganini qayd etgan.

Namoyishlar 28 dekabr kuni Tehrondagi Gran-bozorda boshlangan. Savdogarlar giperinflyatsiya va narxlarning keskin oʻsishiga qarshi chiqib, doʻkonlarini yopib qoʻyishgan. 29 dekabrga kelib, eron riali kursi rekord darajada pasayib, 1 AQSh dollari uchun taxminan 42 ming rialni tashkil etgan.

Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, oktabr oyida Eronda oziq-ovqat inflyatsiyasi 64,2 foizga yetgan. Bu koʻrsatkich boʻyicha mamlakatdan oldin faqat Janubiy Sudan joy olgan.

Namoishlarning radikallashuvi

2009 va 2022 yillarda Eron hukumati ommaviy hibsga olishlar orqali xalq noroziliklarini bostirgan boʻlsa, bu safar namoyishlar mutlaqo boshqacha tus olmoqda. Hozirgi namoyishchilar kuch ishlatishga kuch bilan javob qaytarmoqda.

Davlat OAVlarining xabar berishicha, namoyishchilarning bir qismi oʻqotar qurol va portlovchi vositalar bilan qurollangan. Malekshohiy shahrida bir politsiya xodimi otib oʻldirilgan, Lordeganda esa ikki nafar xavfsizlik xizmati xodimi halok boʻlgan. Shuningdek, taxminan 30 ga yaqin xodim yaralangani xabar qilinmoqda.

Ayrim hududlarda namoyishchilar davlat bayroqlarini yoʻq qilgan, ayatollo Homeyniy haykallarini buzgan va politsiya binolarini yoqib yuborgan. Tehron koʻchalarida minglab odamlar toʻplangani, keskin toʻqnashuvlar davom etayotgani qayd etilmoqda.

Norozilik bildiruvchilar ochiq bayonotlarda Eronning ittifoqchilarini qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan qimmat tashqi siyosati aholini qashshoqlikka olib kelganini taʼkidlamoqda. Bu tezis avvaldan Eronga qarshi kayfiyatdagi kuchlar tomonidan ilgari surilgan boʻlsa, AQSh sanksiyalarining kuchayishi va hayot sharoitining yomonlashishi ortidan u keng xalq noroziligiga aylandi.

Internet va axborot blokadasi

Eron hukumati nazorat choralarini keskin kuchaytirgan. Mamlakat boʻylab internet trafigi qariyb 90 foizga kamaygan, ayrim hududlarda telefon aloqasi ham ishdan chiqqan.

Cloudflare IT-kompaniyasi maʼlumotlariga koʻra, erkin internetga kirish imkoniyati asosan davlat idoralari va xavfsizlik xizmatlari xodimlari uchun saqlab qolingan.

Tahlilchilar qayd etishicha, Eron jamiyati, ayniqsa yoshlar qatlami, ancha urbanizatsiyalashgan, bilimli va internet orqali tashqi dunyo bilan uzviy bogʻlangan. Hukumat aynan shu aloqani uzishga urinayotgani taʼkidlanmoqda.

Mamlakat ichidagi siyosiy reaksiya

Eron rahbariyati oʻtmish saboqlarini hisobga olgan holda harakat qilayotganini bildirmoqda, biroq qattiqqoʻl siyosatdan voz kechgani yoʻq. Sud tizimi rahbari Gʻolyam Husayn Mohseni Edjei:
«Qoʻzgʻolonchilarga hech qanday imtiyoz boʻlmaydi», — deya bayonot berdi.

Tehronda siyosiy va xavfsizlik elitasi, shuningdek, nisbatan moʻʼtadil pozitsiyasi bilan tanilgan prezident Masud Pezeshkian ham umumiy tahdid oldida birdamlik namoyon etmoqda.

Xalqaro bosim

AQSh prezidenti Donald Tramp Salem News Channel telekanaliga bergan intervyusida:
«Agar ular odamlarni oʻldirishni boshlasa, AQSh juda kuchli zarba beradi», — deya bayonot berdi.

Mutaxassislar bu soʻzlar vaziyatga ikki xil taʼsir koʻrsatayotganini taʼkidlamoqda. Bir tomondan, u namoyishchilar orasida tashqi qoʻllab-quvvatlashga umid uygʻotmoqda. Ikkinchi tomondan esa, Eron hukumatiga tartibsizliklarni «Vashington va Tel-Aviv taʼsiri» sifatida talqin qilish va oʻz tarafdorlarini safarbar etish imkonini bermoqda.

Shu munosabat bilan Liviya bilan oʻxshashliklar ham tilga olinmoqda. 2011 yilda Gʻarb davlatlari Bengozida namoyishchilarni himoya qilishdan boshlab, keyinchalik harbiy intervensiyaga oʻtib, Muammar Qaddafiyning agʻdarilishi va halokatiga olib kelgan edi.

Tramp maʼmuriyati Venesuela rahbari Nikolas Maduroga qarshi amalga oshirilgan operatsiyadan soʻng Eronga nisbatan ham keskin bayonotlar bermoqda va bu tahdidlar endi jiddiy qabul qilinmoqda.

Javob tariqasida Eron oliy rahbarining maslahatchisi Ali Shamxoni:
«Eron xavfsizligiga tajovuz qilgan har qanday qoʻl kesiladi», — deya bayonot berdi. Tahlilchilarga koʻra, AQSh bilan ochiq toʻqnashuv yuzaga kelsa, Eron mintaqadagi Amerika harbiy bazalariga zarba berish ehtimoli mavjud va bu butun Yaqin Sharqni keng koʻlamli mojaroga tortishi mumkin.

Inqiroz ostonasida

Hozirda Eronda barqarorlik juda nozik holatda. Aholi hukumatdan qoʻrqishni toʻxtatayotgan bir paytda, davlat kuch ishlatishdan qaytmasligini ochiq bildirmoqda. Ayrim kuzatuvchilar bu manzarada Qaddafiy va Asad davrlarini eslatuvchi jihatlarni koʻrmoqda.

Yaqin kunlarda Eron siyosiy elitasi qabul qiladigan qarorlar nafaqat mamlakatning, balki allaqachon beqaror holatda boʻlgan butun mintaqaning kelajagini belgilab berishi mumkin.

Muallif: Aziz SOLIYeV