GTL лойиҳаси кутилган натижани бердими?

Қашқадарёда 3,42 миллиард долларга қурилган Uzbekistan GTL заводи ишга тушганидан кейин ҳам мамлакатда дизель импортига эҳтиёж камаймади. Аксинча, 2024 йилнинг январь–июль ойларида дизель импорти 2022 йилнинг шу даврига нисбатан 7,3 баробарга ошди. Kun.uz ўрганган Божхона қўмитаси ва Статистика агентлиги маълумотлари йирик энергетика лойиҳасининг импорт ўрнини босиш мақсадлари ҳамда амалдаги натижалари ўртасидаги тафовутни кўрсатди.

Импорт камайиш ўрнига ошди

Kun.uz маълумотларига кўра, 2024 йилнинг дастлабки етти ойида Ўзбекистонга 206,9 минг тонна дизель ёқилғиси импорт қилинган. 2023 йилнинг шу даврида бу кўрсаткич 169 минг тонна, 2022 йилда эса 28,2 минг тонна бўлган. Демак, икки йил ичида импорт 7,3 баробарга ошган. Бир йил ичидаги ўсиш эса 22,4 фоизни ташкил этган.

Муаммо фақат дизель билан чекланмаган. 2024 йил январь–июль ойларида ёқилғи-энергетика ва нефть маҳсулотлари импортининг умумий қиймати 694,2 миллион долларга етган. Бу 2023 йилнинг мос даврига нисбатан 52,4 фоиз кўп. Шу даврда мазут импорти 416,5 минг тоннадан 843,6 минг тоннага, суюқ ёқилғилар импорти эса 1 943 тоннадан 19 025 тоннага ошган.

Дизель ишлаб чиқариш ҳажми ҳам импорт билан бир вақтда камайган. Статистика агентлиги маълумотларига кўра, 2024 йилнинг биринчи ярмида мамлакатда 499,6 минг тонна дизель ишлаб чиқарилган. Бу 2023 йилнинг шу давридаги 539,4 минг тоннадан 7,4 фоиз кам.

GTL заводидан қандай натижа кутилганди?

Uzbekistan GTL лойиҳаси табиий газни чуқур қайта ишлаб, ундан синтетик суюқ ёқилғи олиш мақсадида ташкил этилган. Завод Қашқадарё вилоятида, Шўртан газ-кимё мажмуаси яқинида қурилган.

Президентнинг 2021 йил 25 декабрда заводга ташрифи ҳақидаги расмий маълумотида лойиҳанинг қиймати 3 миллиард 420 миллион доллар экани қайд этилган. Мажмуа йилига 3,6 миллиард куб метр табиий газни қайта ишлаш, 307 минг тонна авиакеросин, 724 минг тонна дизель, 437 минг тонна нафта ва 53 минг тонна суюлтирилган газ ишлаб чиқариш қувватига эга экани билдирилган.

Лойиҳа дастлабки босқичда Ўзбекистоннинг табиий газни хомашё сифатида экспорт қилиш ўрнига, ундан юқори қўшилган қийматли маҳсулот олиш имкониятларини кенгайтириши керак эди. Импорт ўрнини босиш ва экспорт салоҳиятини ошириш ҳам унинг асосий мақсадлари қаторидан ўрин олган.

 2009 йилдан бошланган ташаббус

GTL лойиҳаси янги даврда пайдо бўлган ташаббус эмас. Унинг ҳуқуқий ва ташкилий асослари 2009 йилда шакллана бошлаган.

Президентнинг 2009 йил 15 октябрдаги ПҚ-1206-сон қарори Шўртан газ-кимё мажмуасининг тозаланган метани негизида суюқ синтетик ёқилғи ишлаб чиқариш лойиҳасини амалга ошириш чораларига бағишланган. 2011 йил 19 сентябрдаги ПҚ-1618-сон қарори эса лойиҳани давом эттириш бўйича чораларни белгилаган.

2009 йил 15 июлда Жанубий Африканинг Sasol компанияси, «Ўзбекнефтгаз» ва Малайзиянинг Petronas компанияси ўртасида қўшма корхона ташкил этиш тўғрисида битим имзоланган. Sasol’нинг ўша пайтдаги расмий хабарида завод йилига 1,3 миллион тонна GTL маҳсулотлари, жумладан, дизель, авиакеросин, нафта ва суюлтирилган газ ишлаб чиқариши режалаштирилгани айтилган.

2016 йил 29 декабрдаги ПҚ-2706-сон қарор лойиҳани амалга оширишга доир қўшимча чора-тадбирларни белгилади. Ҳужжатда 2009 ва 2011 йиллардаги қарорлар ҳамда 2011 йилда тузилган инвестиция шартномаси қайд этилган.

Ишлаб чиқариш қуввати ва газ таъминоти масаласи

Kun.uz’да эксперт заводнинг иқтисодий самарадорлиги, хомашё таъминоти ва ишлаб чиқариш қувватидан фойдаланиш масалаларини кўтарган. Унинг фикрича, бундай мураккаб саноат мажмуасини қуришдан олдин уни узлуксиз табиий газ билан таъминлаш имконияти кафолатланиши керак эди.

Эксперт, шунингдек, заводнинг айрим даврларда паст қувватда ишлагани, газ таъминоти билан боғлиқ муаммолар ва молиявий кўрсаткичларнинг очиқлиги юзасидан саволлар берган. GTL маҳсулотларини ички бозорда юқорироқ нархда сотиш билан бир вақтда экспортга чегирмалар қўлланиши мумкинлигини танқид қилган.

Бу фикрларни баҳолашда расмий лойиҳа мақсадлари ҳам эътиборга молик. Президентнинг 2021 йилги ташрифи ҳақидаги хабарда давлат раҳбари мутасаддиларга заводлар учун кафолатланган хомашё захирасини кенгайтириш бўйича топшириқ бергани қайд этилган. Демак, хомашё таъминоти масаласи лойиҳанинг расмий тақдимотида ҳам муҳим шарт сифатида кўрилган.

Бироқ 2024 йилги импорт ва ишлаб чиқариш статистикаси заводнинг амалдаги натижаларини алоҳида ўрганиш заруратини юзага келтиради. Импорт ҳажмининг ошиши ўз-ўзидан GTL заводининг барча маҳсулотлари етарли ишлаб чиқарилмаётганини англатмайди: бунга умумий талаб, бошқа корхоналарнинг ишлаб чиқариши, газ таъминоти, маҳсулот турлари ва савдо шартлари ҳам таъсир қилиши мумкин.

Air Products билан миллиард долларлик битим

GTL лойиҳасининг молиявий тузилмаси билан боғлиқ яна бир муҳим масала – АҚШнинг Air Products компанияси билан тузилган битим.

«Ўзбекнефтгаз»нинг 2025 йилда инвесторлар учун эълон қилган молиявий ҳужжатида 2023 йил май ойида Air Products билан GTL мажмуасидаги айрим ускуналарни 1 миллиард долларга сотиш бўйича келишув тузилгани қайд этилган. Ҳужжатга кўра, ускуналарнинг баланс қиймати 2023 йил 31 декабрь ҳолатида 8,329 триллион сўм бўлган. Келишув қийматининг 900 миллион доллари 2023 йил охиригача олинган, қолган 100 миллион долларни эса 2025 йилда олиш кўзда тутилган.

Шу билан бирга, томонлар 15 йил муддатга хизмат кўрсатиш шартномасини ҳам имзолаган. Ҳужжатда «Ўзбекнефтгаз» ушбу операцияни активларни сотиш ёки лизингга бериш эмас, балки молиялаштириш битими сифатида ҳисобга олгани алоҳида қайд этилган.

Бу маълумот экспертнинг битимни лизинг ва қайтарма лизинг сифатида изоҳлаши билан бир хил эмас. Шунинг учун операциянинг ҳуқуқий ва молиявий моҳиятини баҳолашда компаниянинг расмий молиявий ҳужжатидаги таснифга таяниш муҳим.
Авиакеросин ишлаб чиқариш ва авиаташувлар

GTL заводидан кутилган натижалардан бири авиакеросин импортига қарамликни камайтириш эди. Экспертнинг фикрича, маҳаллий авиакеросин ишлаб чиқариш Ўзбекистон аэропортларининг халқаро транзит марказларига айланишига ҳам хизмат қилиши мумкин эди. Бироқ у авиакеросин ишлаб чиқариш ҳажми, ички истеъмол ва авиакомпанияларга етказиб бериш механизмлари бўйича очиқ маълумотлар етарли эмаслигини таъкидлаган.

Миллий статистика қўмитасининг СИАТ маълумотлар базасига кўра, Ўзбекистонда авиакеросин ишлаб чиқариш 2021 йилдаги 118 минг тоннадан 2022 йилда 180,5 минг тоннага, 2023 йилда 287,4 минг тоннага ва 2024 йилда 377,3 минг тоннага етган. Бу кўрсаткичлар авиакеросин ишлаб чиқариш ҳажми ўсиб борганини кўрсатади. Бироқ улар маҳсулотнинг айнан GTL заводида ишлаб чиқарилган қисми, импорт улуши ёки ички истеъмол ҳажмини алоҳида очиб бермайди.

Kun.uz’да кўтарилган саволлардан бири ҳамон очиқ қолмоқда. GTL лойиҳаси учун сарфланган миллиардлаб доллар, унинг ишлаб чиқариш қуввати ва импортни қисқартириш бўйича дастлабки мақсадлари амалда қандай натижа берди? «Ўзбекнефтгаз»нинг молиявий кўрсаткичлари, заводнинг реал қувват билан ишлаши ва маҳсулотларни ички ҳамда ташқи бозорларга сотиш шартлари бу саволга жавоб беришда муҳим аҳамиятга эга.