Toshkent va Ostona poygasi: Mintaqa osmoni uchun raqobat kuchaymoqda

V Toshkent xalqaro investitsiya forumi doirasida "Uzbekistan Airports" AJ bilan Saudiya Arabistonining “Vision International Investment" kompaniyasi o‘rtasida “Yangi Toshkent" xalqaro aeroportini qurish va ekspluatatsiya qilish bo‘yicha 35 yillik davlat-xususiy sheriklik (DXSh) shartnomasi imzolandi. 

Loyiha 2026–2030-yillarda Toshkent viloyatining O‘rta Chirchiq va Quyi Chirchiq tumanlari hududida, 1310 gektar maydonda amalga oshiriladi — bu taxminan 13,1 kvadrat kilometr, ya'ni Londonning Xitrou aeroportiga (12,1–12,3 kvadrat kilometr) deyarli teng ko‘rsatkich. Dastlabki bosqichda taxminan 3 milliard dollar xorijiy investitsiya jalb qilinishi rejalashtirilgan.
Yangi terminal hozirgisidan 4 barobar katta bo‘ladi va dastlab yiliga 20 million yo‘lovchini, kelajakda esa 46 million yo‘lovchini qabul qilish quvvatiga ega bo‘ladi. Qiyos uchun: Xitrou 2024-yilda qariyb 84 million yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatgan — demak, "Yangi Toshkent" uzoq muddatda shu darajaga yaqinlashishni ko‘zda tutmoqda.

40 dan ortiq teleskopik trap, 160 dan ziyod parking o‘rni, ikkita parvoz-qo‘nish yo‘lagi va soatiga 30 dan ortiq parvoz operatsiyasi — bular loyihaning texnik parametrlari. Ilg‘or navigatsiya va meteorologiya tizimlari barcha turdagi havo kemalarini istalgan ob-havoda qabul qilishni ta'minlaydi.

Muammo nimada?
Ammo fizik infratuzilma — bino, maydon, terminal — aviaxab maqomining faqat bir qismi, xolos. O‘zbekiston ushbu maqomga erishishi uchun yana bir qator zaruriy shartlarni ham bajarishi kerak.
Qo‘shni Qozog‘iston bu borada O‘zbekistonga asosiy raqobatchi hisoblanadi — har ikki mamlakat ham mintaqa darvozasi bo‘lishni maqsad qilgan. Hozircha bu raqobatda Qozog‘iston ustun pozitsiyani egallamoqda: uning aeroportlari Uzbekistan Airways'dan qariyb ikki barobar ko‘proq yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatadi va mintaqaning asosiy havo yuk darvozasi maqomini saqlab turibdi.
Uzbekistan Airports ma'lumotiga ko‘ra, vaziyatning asosiy sababi — ikki davlatning infratuzilmaviy va tarixiy boshlang‘ich nuqtasi turlicha bo‘lgani. Qozog‘iston aviatsiya tizimi ancha oldin shakllangan va katta yuk oqimiga moslashgan, O‘zbekiston esa keyingi yillarda davlat sarmoyasi hisobiga o‘sish sur’atini oshirmoqda.

Raqamlar nima deydi?

2025-yilda Qozog‘iston aviakompaniyalari 15 million yo‘lovchini tashigan, aeroportlari 32 million kishiga xizmat ko‘rsatgan va 173 ming tonna yukni qayta ishlagan. O‘zbekistonda esa qariyb 10 million kishi tashilgan, havo yo‘llari 15,5 million kishiga xizmat ko‘rsatgan, avia yuk hajmi 98 ming tonnani tashkil etgan.

Xalqaro havo transporti assotsiatsiyasi — IATA ma'lumotlariga ko‘ra, so‘nggi besh yil ichida Markaziy Osiyoda avia yuk tashish hajmi ikki barobardan ko‘proq oshgan. 2024-yilda mintaqaga kirib kelgan barcha havo yuklarining qariyb 67 foizi Qozog‘iston hissasiga to‘g‘ri kelgan.
2019–2024-yillar oralig‘ida avia yuk tashish hajmining o‘sishi Qozog‘istonda 149 foizni, O‘zbekistonda esa 182 foizni tashkil etgan.
Bundan kelib chiqadiki, O‘zbekiston hajm jihatidan ortda bo‘lsa-da, o‘sish sur'ati bo‘yicha raqobatchisidan yuqoriroq natija qayd etmoqda.

Tranzit masalasi hal qiluvchi omil
Mintaqaviy aviaxab maqomi uchun xalqaro yo‘nalishlar tarmog‘i ko'rsatkichlari ham muhim omil bo'lib, aynan shu nuqtada "Yangi Toshkent" loyihasining strategik ahamiyati paydo bo‘ladi. Aeroport faqat mavjud talabni qondirish uchun emas, balki kelajakdagi yo‘lovchi va yuk oqimini shakllantirish uchun ham xizmat qilishi kerak.
O‘zbekistonning "Uzbekistan Airways" aviakompaniyasi Markaziy Osiyoda AQSHga to‘g‘ridan-to‘g‘ri reys amalga oshirayotgan yagona aviakompaniya hisoblanadi.

Qozog‘istonning “Air Astana” kompaniyasi esa bir necha yildan buyon Qozog‘iston va AQSH o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri qatnovni yo‘lga qo‘yishga urinib kelmoqda. 2022-yil iyul oyida  reys amalga oshirish uchun AQSH Transport departamentiga (DOT)dan ruxsat so'rab murojaat yo'llagan. Biroq Boeing samolyotlarini yetkazib berishdagi muammolar, reyslarni kelishishdagi qiyinchiliklar va Rossiya havo hududiga oid cheklovlar loyiha amalga oshishiga to‘sqinlik qilgan. Shunga qaramay, Air Astana ushbu yo‘nalishni 2027-yil bahor-yoz mavsumida ishga tushirishni rejalashtirmoqda.

Bu holat Markaziy Osiyoda aviatsiya bozoridagi raqobat faqat aeroportlar o‘rtasida emasligini ko‘rsatadi. Mamlakatning aviaxabga aylanishi uchun yangi terminal va uchish-qo‘nish yo‘laklari bilan bir qatorda, uzoq masofali xalqaro yo‘nalishlar, aviakompaniyalar parki va tranzit modelini ham rivojlantirish talab etiladi.

O‘zbekiston uchun imkoniyat, Qozog‘iston uchun signal
Shu sababli “Yangi Toshkent” aeroportini faqat yirik infratuzilma loyihasi sifatida baholash yetarli emas. Uning haqiqiy samarasi aeroport nechta yo‘lovchini qabul qila olishida emas, balki shu quvvatdan qanchalik samarali foydalanilishida namoyon bo‘ladi.
Agar yangi aeroport xalqaro aviakompaniyalar uchun jozibador tranzit nuqtasiga aylansa, yo‘lovchilarni Markaziy Osiyo, Janubiy Osiyo, Yaqin Sharq va boshqa yo‘nalishlar o‘rtasida bog‘lay olsa, uning iqtisodiy ahamiyati terminal sig‘imidan ancha oshadi.
Buning uchun esa O‘zbekiston bir vaqtning o‘zida bir necha vazifani hal qilishi kerak: xalqaro yo‘nalishlarni ko‘paytirish, tranzit jarayonlarini soddalashtirish, yuk tashish infratuzilmasini rivojlantirish va milliy aviakompaniyalarning raqobatbardoshligini oshirish.
Qozog‘iston uchun esa O‘zbekistonning tez sur'atdagi o‘sishi mintaqadagi mavjud ustunlikni avtomatik ravishda saqlab qolish mumkin emasligini anglatadi. Shu bois mamlakatning tezroq harakat qilish zarurati haqidagi rasmiy bayonotlari raqobat kuchayayotganidan dalolat beradi.

Aviaxab maqomi uchun katta maydonning o‘zi yetarlimi?
“Yangi Toshkent”ning 1310 gektarlik maydoni va kelajakdagi 46 million yo‘lovchilik quvvati O‘zbekistonning aviatsiya sohasidagi ambitsiyasini ko‘rsatadi.

Aviaxab — bu shunchaki katta bino emas. U yo‘lovchi oqimi, yuk tashish hajmi, xalqaro parvozlar geografiyasi, kuchli aviakompaniyalar va samarali tranzit tizimining birlashmasidir.

Agar ko‘zda tutilgan barcha bu vazifalar risoladagidek kechsa, 1310 gektarlik aeroport O‘zbekistonning Markaziy Osiyo aviatsiya xaritasidagi o‘rnini oldinga olib chiquvchi infratuzilmaga aylanishi mumkin.

Maftuna Baxtiyorova