Ҳиндистон ва Хитой: 2020 йилги тўқнашувдан кейин вазият қандай?

Ҳиндистон Бош вазири Нарендра Моди ва Хитой Раиси Си Сзинпин 12 сентябрь куни Нью-Деҳлида бўлиб ўтадиган БРИКС саммити доирасида музокаралар ўтказади. Бу Хитой етакчисининг етти йил ичида Ҳиндистонга илк ташрифидир.

Reuters маълумотларига асосланган ушбу мақолада Осиёнинг икки гиганти ўртасидаги муносабатлар 2020 йилдаги қонли чегара тўқнашувидан бугунги кунгача қай тарзда барқарорлашганига назар ташлаймиз.

2020 йил воқеалари

Ҳинд аскарлари баҳсли чегаранинг Ҳиндистон томонида қурилганини айтиб, иккита чодир ва кузатув минорасига ўт қўйганидан сўнг, Ҳиндистон ва Хитой қўшинлари Ғарбий Ҳимолайдаги Галван водийсида жангга киришди.

Бу икки давлат ўртасидаги 1975 йилдан бери ўлимга олиб келган илк ҳарбий тўқнашув эди.

Галвандаги тўқнашувларда камида 20 нафар ҳиндистонлик ва тўрт нафар хитойлик аскар ҳалок бўлди.

Ядро қуролига эга қўшнилар Ҳимолай тоғларида узунлиги тахминан 3800 км бўлган баҳсли чегарага эга.

Томонларнинг муносабати

Нью-Деҳли Хитой сармоялари устидан назоратни кучайтирди, Хитой фуқаролари учун бизнес визаларини бериш тартибини қатъийлаштирди, оммабоп хитой мобил иловаларини тақиқлади ва тўғридан-тўғри йўловчи авиақатновларини бекор қилди.

Пекин мамлакатлар ўртасидаги келишув жиддий бузилганини таъкидлаб, одамлар ўртасидаги алоқаларга, жумладан, журналистлар ва тадбиркорларнинг сафарларига қўйилган чекловларни кучайтирди.

Қўшинларни олиб чиқиш

Қўшни давлатлар 2024 йилнинг октябрь ойида қўшинларни олиб чиқиш тўғрисида келишувга эришган ва икки томон ўзаро қарама-қарши турган бешта жойдан қўшинларини олиб чиққан.

Шунингдек, келишув қолган икки жойдан ҳам қўшинларни олиб чиқишни назарда тутган эди — бу шарт ўша йилнинг декабрь ойига келиб бажарилди.

Ҳозирги вазият

Савдо ва ишбилармонлик алоқалари яхшиланди: Нью-Деҳли Хитойга тўғридан-тўғри авиақатновларни тиклади, хитойлик мутахассисларга бизнес визаларини беришда бюрократик тўсиқларни камайтирди ва Хитой ускуналарини сотиб олишдаги чекловларни юмшатди.

Хитой Ҳиндистон заводлари учун зарурий 100 дан ортиқ турдаги маҳсулотларни импорт қилади.

Шунга қарамай, чегара бўйлаб ҳар икки давлат ҳам салмоқли ҳарбий кучларини сақлаб туришда давом этмоқда.

Қайси зиддиятлар сақланиб қолди?

Чегарада вақти-вақти билан юзага келадиган зиддиятлардан ташқари, Ҳиндистоннинг шимоли-шарқий Аруначал-Прадеш штати юзасидан ҳудудий низолар тез-тез авж олиб туради. Пекин бу ҳудудни жанубий Тибетнинг бир қисми деб билади.

Ўтган йили Ҳиндистон ва унинг эски рақиби Покистон ўртасидаги ҳарбий можарода Хитойнинг тутган ўрни ҳам икки мамлакат муносабатларини мураккаблаштирди.

Гарчи Пекин можарога бевосита аралашмаган бўлса-да, Покистон тўрт кун давом этган жанговар ҳаракатлар чоғида асосан Хитойда ишлаб чиқарилган қирувчи самолётлар ва ракеталарга таянди.

Савдо алоқалари ҳам беқарорлигича қолмоқда. Шунингдек, Ҳиндистон молия, мудофаа ва телекоммуникация каби миллий хавфсизлик учун муҳим ҳисобланган соҳаларга Хитойнинг сармоя киритишидан хавфсирайди.