Hindiston va Xitoy: 2020-yilgi to‘qnashuvdan keyin vaziyat qanday?

Hindiston Bosh vaziri Narendra Modi va Xitoy Raisi Si Szinpin 12-sentyabr kuni Nyu-Dehlida bo‘lib o‘tadigan BRIKS sammiti doirasida muzokaralar o‘tkazadi. Bu Xitoy yetakchisining yetti yil ichida Hindistonga ilk tashrifidir.

Reuters ma’lumotlariga asoslangan ushbu maqolada Osiyoning ikki giganti o‘rtasidagi munosabatlar 2020-yildagi qonli chegara to‘qnashuvidan bugungi kungacha qay tarzda barqarorlashganiga nazar tashlaymiz.

2020-yil voqealari

Hind askarlari bahsli chegaraning Hindiston tomonida qurilganini aytib, ikkita chodir va kuzatuv minorasiga o‘t qo‘yganidan so‘ng, Hindiston va Xitoy qo‘shinlari G‘arbiy Himoloydagi Galvan vodiysida jangga kirishdi.

Bu ikki davlat o‘rtasidagi 1975-yildan beri o‘limga olib kelgan ilk harbiy to‘qnashuv edi.

Galvondagi to‘qnashuvlarda kamida 20 nafar hindistonlik va to‘rt nafar xitoylik askar halok bo‘ldi.

Yadro quroliga ega qo‘shnilar Himolay tog‘larida uzunligi taxminan 3800 km bo‘lgan bahsli chegaraga ega.

Tomonlarning munosabati

Nyu-Dehli Xitoy sarmoyalari ustidan nazoratni kuchaytirdi, Xitoy fuqarolari uchun biznes vizalarini berish tartibini qat’iylashtirdi, ommabop xitoy mobil ilovalarini taqiqladi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘lovchi aviaqatnovlarini bekor qildi.

Pekin mamlakatlar o‘rtasidagi kelishuv jiddiy buzilganini ta’kidlab, odamlar o‘rtasidagi aloqalarga, jumladan, jurnalistlar va tadbirkorlarning safarlariga qo‘yilgan cheklovlarni kuchaytirdi.

Qo‘shinlarni olib chiqish

Qo‘shni davlatlar 2024-yilning oktyabr oyida qo‘shinlarni olib chiqish to‘g‘risida kelishuvga erishgan va ikki tomon o‘zaro qarama-qarshi turgan beshta joydan qo‘shinlarini olib chiqqan.

Shuningdek, kelishuv qolgan ikki joydan ham qo‘shinlarni olib chiqishni nazarda tutgan edi — bu shart o‘sha yilning dekabr oyiga kelib bajarildi.

Hozirgi vaziyat

Savdo va biznes aloqalari yaxshilandi: Nyu-Dehli Xitoyga to‘g‘ridan-to‘g‘ri aviaqatnovlarni tikladi, xitoylik mutaxassislarga biznes vizalarini berishda byurokratik to‘siqlarni kamaytirdi va Xitoy uskunalarini sotib olishdagi cheklovlarni yumshatdi.

Xitoy Hindiston zavodlari uchun zaruriy 100 dan ortiq turdagi mahsulotlarni import qiladi.

Shunga qaramay, chegara bo‘ylab har ikki davlat ham salmoqli harbiy kuchlarini saqlab turishda davom etmoqda.

Qaysi ziddiyatlar saqlanib qoldi?

Chegarada vaqti-vaqti bilan yuzaga keladigan ziddiyatlardan tashqari, Hindistonning shimoli-sharqiy Arunachal-Pradesh shtati yuzasidan hududiy nizolar tez-tez avj olib turadi. Pekin bu hududni janubiy Tibetning bir qismi deb biladi.

O‘tgan yili Hindiston va uning eski raqibi Pokiston o‘rtasidagi harbiy mojaroda Xitoyning tutgan o‘rni ham ikki mamlakat munosabatlarini murakkablashtirdi.

Garchi Pekin mojaroga bevosita aralashmagan bo‘lsa-da, Pokiston to‘rt kun davom etgan jangovar harakatlar chog‘ida asosan Xitoyda ishlab chiqarilgan qiruvchi samolyotlar va raketalarga tayangan.

Savdo aloqalari ham beqarorligicha qolmoqda. Shuningdek, Hindiston moliya, mudofaa va telekommunikatsiya kabi milliy xavfsizlik uchun muhim hisoblangan sohalarga Xitoyning sarmoya kiritishidan xavfsiraydi.