Январ воқеалари – Автократия инқирози ва сиёсий бўҳрон

Газ нархининг ошиши ва норозиликларнинг бошланиши

1 январда газ нархининг ошишидан сўнг Жанаўзан шаҳрида тинч намойишлар  бошланган бўлса-да, бу норозиликлар тезда бошқа шаҳар ҳамда вилоятларга тарқалди ва кескинлаша бошлади. Айни пайтда, ҳукумат томонидан етарли жавоб берилмаётганлиги ва одамларнинг муаммоларига қулоқ солмаслик, оммавий норозиликни кучайтириб юборди. Норозиликлар қисқа вақт ичида Алмати, Нур-Султон, Шймкент каби йирик шаҳарларни қамраб олди. Аҳолининг ҳукуматдан норозилиги шунчалик кучли эдики, намойишчилар ҳукумат биноларини эгаллашга ҳаракат қилишди.
Бошидан бери тинч бўлган намойишлар мамлакатдаги сиёсий коррупция ва автократияга қарши курашиш воситасига айланди. Авторитар режимнинг узоқ йиллар давомида йиғилиб келган босими халқнинг тоқатини тоқ қилди ва бу портлашга олиб келди. Бу воқеалар нафақат иқтисодий муаммолар, балки сиёсий эркинликларнинг йўқлиги ва Назарбоевлар оиласига қарши норозилик эди.

Намойишларнинг кескинлашуви

4-5 январ кунлари Алмати шаҳрида намойишчилар ва полиция ўртасида кучли тўқнашувлар бошланди. Норозиликлар тинч йўлдан кескинликка айланди. Намойишчилар ҳукумат биноларини босиб олишга ҳаракат қилдилар, баъзи ҳолатларда улар ўз мақсадларига эришдилар. Айниқса, Алмати халқаро аэропортининг эгалланиши ва бошқа стратегик жойларнинг назоратга олиниши вазиятнинг қанчалик жиддийлашганини кўрсатди.
Бу вақтда Қозоғистон президенти Қосим-Жомарт Тўқаев газ нархини тушириш бўйича фармон чиқарди, аммо бу чора норозиликларни тўхтата олмади. Оқибатда, ҳукумат янада қаттиқроқ чоралар кўришга мажбур бўлди.

Фавқулодда ҳолат ва КХШТнинг аралашуви

5-январ куни президент Тўқаев мамлакатда фавқулодда ҳолат эълон қилди ва хавфсизлик кучлари томонидан намойишларни бостириш учун Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилоти (КХШТ) кучларидан ёрдам сўради. Бу қарор кўплаб халқаро танқидларга сабаб бўлди, чунки КХШТнинг Қозоғистон ички ишларига аралашуви мамлакатнинг суверенитетига путур етказиши мумкинлиги ҳақида ташвишлар билдирилган эди.
КХШТ кучларининг келиши билан норозиликларни бостириш янада шиддатли тус олди. Айрим манбаларга кўра, ўнлаб намойишчилар ва хавфсизлик ходимлари ҳалок бўлди. 6-январдан бошлаб, ҳуқуқ-тартибот органлари Алмати ва бошқа шаҳарларни "террористлар"дан тозалаш бўйича ҳаракатларни бошладилар. Бу ҳаракатлар давомида минглаб одамлар ҳибсга олинди, кўплари жароҳат олди ва уларнинг айримлари қамоқ жазосига ҳукм қилинди.

Воқеаларнинг оқибатлари ва хулоса

Январ воқеалари Қозоғистоннинг сиёсий ва ижтимоий ҳаётида чуқур из қолдирди. Расмий маълумотларга кўра 19 нафар хавфсизлик ходимлари ва 238 нафар аҳоли ҳалок бўлган дейилади, лекин норасмий манбаларда бу рақамлар кўпроқ бўлиши мумкинлиги таъкидланади. Шунингдек, 10 мингдан ортиқ киши ҳибсга олинган ва улар орасидан юзлаб одамлар судга тортилган.
Бу воқеалар ҳукуматга бўлган ишончни янада заифлаштирди. Аҳоли орасида норозилик ҳиссиётлари ўсиб борди, ҳукуматнинг иқтисодий сиёсати ва коррупция даражаси танқид қилина бошланди. Бундан ташқари, КХШТнинг аралашуви Қозоғистоннинг мустақиллиги ва сиёсий суверенитетига бўлган ишончни шубҳа остига қўйди.

Қозоғистоннинг Январ воқеалари газ нархининг кескин оширилиши билан бошланган бўлса-да, бу воқеалар аслида мамлакатда узоқ йиллар давомида йиғилган ижтимоий ва сиёсий муаммолар натижаси эди. Қозоғистон ҳукуматининг иқтисодий сиёсати, коррупция, сиёсий эркинликларнинг чекланиши ва Назарбоевлар ҳокимятининг сақлаб қолинаётганлиги бу норозиликларни кетириб чиқарган асосий омиллар эди.

Мустафо Яхёев