Yanvar voqealari – Avtokratiya inqirozi va siyosiy boʻhron

2022-yilning yanvar oyida Qozogʻiston Respublikasi tarixida qora harflar bilan yozilgan qonli voqealar sodir boʻldi. Bu hodisalar mamlakatda gaz narxining oshishi bilan boshlangan noroziliklardan kelib chiqdi va tez orada butun davlatni larzaga solgan ommaviy norozilik harakatiga aylandi. Ushbu maqolada Qozogʻistonda yuz bergan "Qonli yanvar voqealari"ning xronikasini, ularning sabablarini va oqibatlarini tahlil qilamiz.
 

Ulashish:

Yanvar voqealari – Avtokratiya inqirozi va siyosiy boʻhron

Yanvar voqealari – Avtokratiya inqirozi va siyosiy boʻhron

Gaz narxining oshishi va noroziliklarning boshlanishi

1-yanvarda gaz narxining oshishidan soʻng Janaoʻzan shahrida tinch namoyishlar  boshlangan boʻlsa-da, bu noroziliklar tezda boshqa shahar hamda viloyatlarga tarqaldi va keskinlasha boshladi. Ayni paytda, hukumat tomonidan yetarli javob berilmayotganligi va odamlarning muammolariga quloq solmaslik, ommaviy norozilikni kuchaytirib yubordi. Noroziliklar qisqa vaqt ichida Almati, Nur-Sulton, Shymkent kabi yirik shaharlarni qamrab oldi. Aholining hukumatdan noroziligi shunchalik kuchli ediki, namoyishchilar hukumat binolarini egallashga harakat qilishdi.

Boshidan beri tinch boʻlgan namoyishlar mamlakatdagi siyosiy korrupsiya va avtokratiyaga qarshi kurashish vositasiga aylandi. Avtoritar rejimning uzoq yillar davomida yigʻilib kelgan bosimi xalqning toqatini toq qildi va bu portlashga olib keldi. Bu voqealar nafaqat iqtisodiy muammolar, balki siyosiy erkinliklarning yoʻqligi va Nazarboyevlar oilasiga qarshi norozilik edi.

Namoyishlarning keskinlashuvi

4-5-yanvar kunlari Almati shahrida namoyishchilar va politsiya oʻrtasida kuchli toʻqnashuvlar boshlandi. Noroziliklar tinch yoʻldan keskinlikka aylandi. Namoyishchilar hukumat binolarini bosib olishga harakat qildilar, baʼzi holatlarda ular oʻz maqsadlariga erishdilar. Ayniqsa, Almati xalqaro aeroportining egallanishi va boshqa strategik joylarning nazoratga olinishi vaziyatning qanchalik jiddiylashganini koʻrsatdi.

Bu vaqtda Qozogʻiston prezidenti Qosim-Jomart Toʻqayev gaz narxini tushirish boʻyicha farmon chiqardi, ammo bu chora noroziliklarni toʻxtata olmadi. Oqibatda, hukumat yanada qattiqroq choralar koʻrishga majbur boʻldi.

Favqulodda holat va KXShTning aralashuvi

5-yanvar kuni prezident Toʻqayev mamlakatda favqulodda holat eʼlon qildi va xavfsizlik kuchlari tomonidan namoyishlarni bostirish uchun Kollektiv Xavfsizlik Shartnomasi Tashkiloti (KXShT) kuchlaridan yordam soʻradi. Bu qaror koʻplab xalqaro tanqidlarga sabab boʻldi, chunki KXShTning Qozogʻiston ichki ishlariga aralashuvi mamlakatning suverenitetiga putur yetkazishi mumkinligi haqida tashvishlar bildirilgan edi.

KXShT kuchlarining kelishi bilan noroziliklarni bostirish yanada shiddatli tus oldi. Ayrim manbalarga koʻra, oʻnlab namoyishchilar va xavfsizlik xodimlari halok boʻldi. 6-yanvardan boshlab, huquq-tartibot organlari Almati va boshqa shaharlarni "terroristlar"dan tozalash boʻyicha harakatlarni boshladilar. Bu harakatlar davomida minglab odamlar hibsga olindi, koʻplari jarohat oldi va ularning ayrimlari qamoq jazosiga hukm qilindi.

Voqealarning oqibatlari va xulosa

Yanvar voqealari Qozogʻistonning siyosiy va ijtimoiy hayotida chuqur iz qoldirdi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra 19 nafar xavfsizlik xodimlari va 238 nafar aholi halok boʻlgan deyiladi, lekin norasmiy manbalarda bu raqamlar koʻproq boʻlishi mumkinligi taʼkidlanadi. Shuningdek, 10 mingdan ortiq kishi hibsga olingan va ular orasidan yuzlab odamlar sudga tortilgan.
Bu voqealar hukumatga boʻlgan ishonchni yanada zaiflashtirdi. Aholi orasida norozilik hissiyotlari oʻsib bordi, hukumatning iqtisodiy siyosati va korrupsiya darajasi tanqid qilina boshlandi. Bundan tashqari, KXShTning aralashuvi Qozogʻistonning mustaqilligi va siyosiy suverenitetiga boʻlgan ishonchni shubha ostiga qoʻydi.

Qozogʻistonning Yanvar voqealari gaz narxining keskin oshirilishi bilan boshlangan boʻlsa-da, bu voqealar aslida mamlakatda uzoq yillar davomida yigʻilgan ijtimoiy va siyosiy muammolar natijasi edi. Qozogʻiston hukumatining iqtisodiy siyosati, korrupsiya, siyosiy erkinliklarning cheklanishi va Nazarboyevlar hokimyatining saqlab qolinayotganligi bu noroziliklarni ketirib chiqargan asosiy omillar edi.

 

Mustafo Yaxyoyev

Mavzuga oid yangiliklar

Markaziy Osiyoda kuchlar kurashi: qaysi davlatlarda xorijiy harbiy bazalar bor?

Markaziy Osiyoda kuchlar kurashi: qaysi davlatlarda xorijiy harbiy bazalar bor?

Dunyoda qudratli harbiy kuchga ega davlatlar oʻz taʼsir doirasini kuchaytirish va soʻzini oʻtkazish uchun maʼlum hududlarda harbiy bazalar ochadi. Masalan, Amerika Qoʻshma Shtatlarining 80 ta davlatda, Rossiyaning 14 ta, Turkiyaning 11 ta, Eron va Saudiya Arabistonining uchta mamlakatda oʻz harbiy bazalari mavjud. Markaziy Osiyo hududida ham bir nechta xorijiy harbiy bazalar joylashgan. Xoʻsh, ular qaysi davlatlarga tegishli va mintaqada bu borada kimning taʼsiri kuchli? Bugun shu haqda gaplashamiz.

Siyosat

04.02.2025, 14:04

Qozogʻistonda samolyot qulab tushdi

Qozogʻistonda samolyot qulab tushdi

Bugun, 25 dekabr kuni Qozogʻistonning Mangistau viloyati Aktau shahri yaqinida Ozarbayjon aviakompaniyasining yoʻlovchi tashuvchi samolyoti qulab tushdi. Bu haqda mamlakat Favqulodda vaziyatlar vazirligiga tayangan holda "Nur.kz" nashri xabar berdi.

Jahon

25.12.2024, 15:41

Qozogʻistondagi YTHda olti nafar oʻzbekistonlik vafot etdi

Qozogʻistondagi YTHda olti nafar oʻzbekistonlik vafot etdi

Qozogʻiston chegarasida sodir etilgan yuk mashinasi bilan bogʻliq YTHda 6 nafar oʻzbekistonlik halok boʻldi. Bu haqda Mangʻistau viloyati IIBga tayanib, "Nur.kz" nashri xabar berdi. 

Jahon

16.10.2024, 17:18

Prezident qatnashgan sammitda qanday masalalar koʻtarildi?

Prezident qatnashgan sammitda qanday masalalar koʻtarildi? (foto)

Bugun, 17 sentabr kuni Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Qozogʻistonning Ostona shahrida ikkinchi "Markaziy Osiyo – Germaniya" sammitida ishtirok etdi. Bu haqda uning matbuot xizmati xabar berdi.

Siyosat

17.09.2024, 14:27

Mirziyoyev 9 oy davomida toʻrtinchi marta Qozogʻistonga bordi

Mirziyoyev 9 oy davomida toʻrtinchi marta Qozogʻistonga bordi

Bugun, 17 sentabr kuni tongda Prezident Shavkat Mirziyoyev Qozogʻistonga joʻnab ketdi. Bu tashrif davlat rahbarining joriy yildagi Qozogʻistonga toʻrtinchi marta borishi boʻldi. 

Siyosat

17.09.2024, 10:09

2030 yilda Qozogʻistonda urush boʻlishi mumkin — Yermurat Bapi

2030 yilda Qozogʻistonda urush boʻlishi mumkin — Yermurat Bapi

Qozogʻiston Parlament deputati Yermurat Bapi Milliy iqtisodiyot vazirligining 2025-2027 yillarga moʻljallangan byudjet loyihasiga doir majlisda soʻzga chiqib, mamlakatda 2030 yilga borib urush boʻlishi mumkinligini aytdi. Bu haqda "Orda.kz" nashri maʼlum qildi. 

Jahon

13.09.2024, 17:44

So‘nggi yangiliklar

Mutaxassis sharhi: Markaziy Osiyo va Yevropa Ittifoqi sammitidan qanday yangiliklar kutilmoqda?

Mutaxassis sharhi: Markaziy Osiyo va Yevropa Ittifoqi sammitidan qanday yangiliklar kutilmoqda?

Markaziy Osiyo va Yevropa Ittifoqi oʻrtasida joriy yilning 3-4 aprel kunlari oʻtkazilayotgan sammit tarixiy ahamiyatga ega boʻlib, xalqaro munosabatlarda jiddiy hodisa sifatida baholanmoqda. Sammit doirasida Yevropa Kengashi raisi — Sharl Mishel, Antoniu Koshta, shuningdek, Yevropa Komissiyasi rahbari Ursula fon der Lyayen tashrif buyurdi. Bundan tashqari, bir qator biznes vakillari va Yevropa taraqqiyot va tiklanish banki raisi ham ishtirok etmoqda. Ushbu sammitda tovar ayirboshlashni koʻpaytirish, innovatsiyalar, “yashil” energetika, togʻ-kon, qishloq xoʻjaligi, va raqamlashtirish sohalarida qoʻshma dastur va kooperatsiya loyihalarini ilgari surish, madaniyat, turizm, fan, taʼlim va boshqa ustuvor yoʻnalishlarda faol almashinuvlarni davom ettirish masalalari diqqat markazida boʻlishi kutilmoqda. Asosiy masala esa kamyob mineral resurslar, energiya va transport logistik imkoniyatlar boʻlishi kutilmoqda.

Siyosat

04.04.2025, 12:48

Putinning maslahatchisi AQSh – Rossiya munosabatlari qayta tiklanishini maʼlum qildi

Putinning maslahatchisi AQSh – Rossiya munosabatlari qayta tiklanishini maʼlum qildi

Amerikaning Vashington shahrida Rossiya rahbarining yaqin maslahatchisi, mamlakatning toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiya jamgʻarmasi (RDIF) rahbari Kirill Dmitriyev Tramp maʼmuriyati vakillari bilan uchrashdi.

Jahon

04.04.2025, 11:00

Turkiya, Yevropa kengashi Kongressi

Yevropa Kengashi Turkiyaga maʼlumotlarni oʻrganish uchun guruh yuboradi

Erdogʻan oʻzining asosiy muxolifat yetakchisi Akrom Imomoʻgʻlining hibsga olinganidan keyin Yevropa Kengashi Kongressida shoshilinch yigʻilish boʻlib oʻtdi. Bu haqda “Euronews” xabar qildi.

Siyosat

02.04.2025, 16:44

Xitoy Tayvanda harbiy mashg'ulotlarini boshladi

Xitoy Tayvan atrofida harbiy mashgʻulotlar boshladi

Bugun, 2 aprel kuni mintaqada keskinlik kuchayib borayotgan bir vaqtda Xitoy harbiylari Tayvan atrofida otishmalar va harbiy mashgʻulotlar boshladi. Bu haqda “Independet” nashri xabar qildi.

Siyosat

02.04.2025, 15:55

Yahudiy rohibini oʻldirganlikda ayblanib qoʻlga olingan 3 nafar oʻzbekistonlik oʻlimga hukm qilindi

Isroil va Moldova fuqarosi, Birlashgan Arab Amirligi (BAA) rezidenti boʻlgan rohib Tsvi Koganni oʻldirishda gumonlanib qoʻlga olingan 3 nafar Oʻzbekiston fuqarosi oʻlimga hukm qilindi.  Hukm 30 mart kuni Abu-Dabi Federal apellyatsiya sudi Davlat xavfsizlik palatasi tomonidan bir ovozdan qabul qilingan. Bu haqda Abu-Dabi federal appelyatsiya sudi xabar qildi.

Oʻzbekiston

01.04.2025, 20:48

#Uzbekistan, #reyting,

Dunyoga yangi adolatli tizim kerak

Turkiyaning Oʻzbekistondagi favqulodda va muxtor elchisi Ufuk Ulutash Birlashgan Millatlar Tashkiloti adolat va tinchlik oʻrnatish maqsadida tuzilgan xalqaro tizim eskirayotganini hamda BMTda oʻrnatilgan qoidalar ikkiyuzlamachilik asosida qoʻllanilayotganini aytdi. Bu haqda PARADIGMA.UZ muxbiri xabar qildi.

Jahon

01.04.2025, 17:45

#Uzbekistan, #reyting,

Eng baxtli mamlakatlar ichida Oʻzbekiston bormi?

Birlashgan Millatlar Tashkiloti 20 mart Xalqaro baxt kuniga bagʻishlangan navbatdagi hisobotini eʼlon qildi.BMT hisobotiga koʻra, Finlandiya eng baxtli mamlakatlar reytingida ketma-ket sakkiz yildan buyon peshqadamlik qilmoqda.Oʻzbekiston baxtlilik darajasi boʻyicha 53-oʻrinni egalladi. Markaziy Osiyo davlatlarida Qozogʻiston 43-oʻrinda, Qirgʻiziston 75-oʻrinda, Tojikiston 90-oʻrinni qayd etgan. Turkmaniston esa negadir bu roʻyxatga umuman kiritilmagan.Reyting 140 dan ortiq mamlakat aholisi oʻrtasida oʻtkazilgan Gallup World Poll soʻrovi asosida tuziladi. Unda soʻnggi uch yildagi hayot sifatiga qarab davlatlarning baxtlilik darajasi baholanadi.Tahlil jarayonida oltita asosiy koʻrsatkich inobatga olinadi: aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan yalpi ichki mahsulot, ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash, kutilayotgan umr davomiyligi, erkinlik, saxovat va korrupsiyani anglash darajasi.Shimoliy Yevropa davlatlari mazkur reytingda yetakchilikni davom ettirmoqda. Roʻyxatda Finlandiyadan keyin oʻrinda Daniya, Islandiya va Shvetsiya joy olgan. Norvegiya bu yil reytingda yettinchi oʻrinni egalladi.Lotin Amerikasining ikki mamlakati — Kosta-Rika va Meksika birinchi marta eng baxtli mamlakatlar oʻntaligiga kirdi. Shuningdek, kuchli oʻnlikdan Niderlandiya (beshinchi), Isroil (sakkizinchi) va Lyuksemburg (toʻqqizinchi) joy oldi. 

Jahon

01.04.2025, 17:35

Самарқанд ва Тошкент вилоятларида яроқсиз бензин сотаётганлар ушланди

Samarqand va Toshkent viloyatlarida yaroqsiz benzin sotayotganlar ushlandi

Toshkent hamda Samarqand viloyatidagi avtomobillarga yonilg‘i quyish shoxobchalarida (AYoQSh) yaroqsiz avtobenzin sotilayotgani aniqlandi. Bu haqda Raqobat qo‘mitasi axborot xizmati xabar berdi.

Oʻzbekiston

27.03.2025, 11:35

Piskentdagi koloniyada qiynoqqa solingani aytilgan mahkumda tan jarohati aniqlanmadi — Bosh prokuratura

Piskentdagi koloniyada qiynoqqa solingani aytilgan mahkumda tan jarohati aniqlanmadi — Bosh prokuratura

Toshkent viloyatidagi 50 son manzil-koloniyasida jazo muddatini oʻtayotgan 36 yoshli mahkum T.I. koloniya xodimlari tomonidan qiynoqqa solinib, soʻng asossiz ravishda intizomiy boʻlinmaga joylashtirilgani haqida xabar berilgan edi. Bosh prokuratura holat yuzasidan izoh berdi.

Oʻzbekiston

27.03.2025, 10:53

Hamshiraning choʻpchagi: Maktab oʻquvchilariga "tarqatilgan" qulupnayli konfetlar zararsiz ekanligi aniqlandi

Hamshiraning choʻpchagi: Maktab oʻquvchilariga "tarqatilgan" qulupnayli konfetlar zararsiz ekanligi aniqlandi

Ijtimoiy tarmoqlardagi Oʻzbekistondagi maktab oʻquvchilariga nomaʼlum shaxslar tarkibida zaharli modda boʻlgan konfet tarqatayotgani haqida xabarlar tarqalgan edi. Mazkur holat yuzasidan Bolalar ombudsmani izoh berdi.

Oʻzbekiston

26.03.2025, 14:40

Oʻzbekistonda qimmatlashgan gaz va “svet”ning yangi narxlari eʼlon qilindi

Oʻzbekistonda qimmatlashgan gaz va “svet”ning yangi narxlari eʼlon qilindi

Yoqilgʻi-energetika resurslarining 2024-2025 yillarda bosqichma-bosqich oʻzgaradigan yangi narxlari hamda shu yilning 1 may sanasidan eʼtiboran, aholi uchun elektr energiyasi va tabiiy gaz bir oylik isteʼmolining bazaviy meʼyorlari tasdiqlandi. Bu toʻgʻrisida 2024 yil 16 aprel kuni Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "Yoqilgʻi-energetika sohasida bozor mexanizmlarini joriy etishning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida"gi qarori qabul qilingan edi.

Oʻzbekiston

25.03.2025, 16:16

Тошкентнинг қайси манзилларида иссиқ сув вақтинча тўхтатилиши айтилди

Toshkentning qaysi manzillarida issiq suv vaqtincha to‘xtatilishi aytildi

25-27-mart kunlari poytaxt Toshkentning turli hududlarida issiq suv o‘chirib qo‘yiladi. Bu haqda "Veolia Energy Tashkent" axborot xizmati ma’lum qildi.

Oʻzbekiston

25.03.2025, 14:31