BMT tugatilishi kerakmi?

Siyosatshunosning aytishicha, tashkilotni butunlay tugatish emas balki uni isloh qilish kerak. Ikkinchi jahon urushidan keyin ochil bu tashkilot garchi juda katta urushlarni hal qila olmagan boʻlsa ham Afrikadagi muammolar va shunga oʻxshash ekologik, fuqarolar urushi kabilarni hal qila olmagan.

Tolipovga koʻra, tashkilotning Xavfsizlik Kengashini qayta koʻrib chiqish kerak.

Shuningdek, siyosatshunos quyidagi tamoyillarni tashkilot doirasida amalga oshirish zarar deb hisoblashini aytdi:

Birinchi tamoyil — konstitutsion yondashuv. Konstitutsion yondashuv deganda, tashkilot doirasida qabul qilingan hujjatlar, deklaratsiyalarda nomukammaliki bor-da ularni qayta koʻrib chiqish kerak. Ularni yanada yangilash kerak.

Ikkinchisi tamoyil, tarkibiy deymiz. Yaʼni tarkibiy yondashuvda har qanaqa tashkilotda va shu jumladan BMTda ham kimlar aʼzo, uning ichki tarkibi qanday? Yaʼni ichki tashkilot, masalan, Bosh Assambleya deymiz, Xavfsizlik Kengashi deymiz va bir qator BMTning tashkilotlari: UNISCO'ga oʻxshagan yoki Sogʻliqni saqlash tashkiloti, oʻnlab tashkilotlari bor. Bu tarkib. Va hatto har bir tarkibda, deylik, mana Xavfsizlik Kengashida kim aʼzo? Beshta davlat doimiy aʼzo deymiz va yana oʻn beshtasi vaqtincha qilib saylanadigan deb hisoblanadimi? Ana shu doimiylari, beshtasi, bu yaʼni bugungi kunda AQSh, Xitoy, Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya. Beshta davlat. Ammo Rossiya aʼzo boʻlishidan oldin bu oʻrinni Sovet Ittifoqi egallab turgan edi. Oʻsha 45 yildan boshlab tarkib shunday edi. Tarkib toʻsatdan 1991 yil oʻzgarib qoldi. Sovet Ittifoqi oʻrnini Rossiya egalladi.

Mana shu tahlil agarda tarkibiy nuqtai nazardan davom ettirilsa, tahlilni, biz bir qator ziddiyatlarga guvoh boʻlishimiz mumkin. Bir tomondan qaralganda obʼektiv, yaʼni oʻsha u oldin kiritilgan veto huquqini endi bekor qilish va qaror qabul qilishda koʻpchilik ovoz bilan qaror qabul qilish degan takliflar jaranglayapti. Veto huquqi faqatgina shu Xavfsizlik Kengashi faoliyatini toʻxtatyapti, sekinlashtiryapti, samarali yechimlar topishga toʻsqinlik qilyapti boʻlib, mana shu vetoni bekor qilish kerak, deb talab qilishsa, bu ham tarkibiy muammo-da, chunki bu beshtalar orasidagi faqatgina, ulargagina taalluqli savol, veto huquqi. Boshqalarga emas.

Uchinchi tamoyil , xalqaro tashkilotning tahlilida, bu — funksional. Qaytaraman, biri — konstitutsion yondashuv, ikkinchisi — tarkibiy, uchinchisi — funksional. Funksional deganda, mana, endi hayotda, haqiqiy sistemada, xalqaro munosabatlar sahnasida, dunyoda muayyan tashkilot, bizning misolimizda BMT, qanday faoliyat yurgizyapti? Ne chogʻli uning faoliyati samarali kechyapti? Qanchalik oʻz oldiga qoʻygan vazifalarni samarali va muvaffaqiyatli bajaryapti va qanchalik hamma aʼzolar, shu tashkilot aʼzolari qoniqyapti, xursand, “Ha, mana, biz bekorga aʼzo boʻlmaganmiz bu tashkilotga”, deb mamnun bu tashkilotning faoliyatidan? Mana bu funksional.

 Funksiyasini qanday bajaryapti, deganda, hali men nimadan boshladim? BMTning tarixida samarali boʻlib oʻtgan tinchlikparvar operatsiyalar bilan bir qatorda samarasiz, muvaffaqiyatsiz boʻlgan holatlar ham uchradi va ayniqsa, bugungi kunda, mana shu kunlarda ikkita eng yonib yotgan oʻchoqlar, urushlarni hal qila olmayotganligi va bunga ojiz boʻlayotganligi ham funksional jihatdan BMT ancha zaiflashganligini koʻrsatyapti.

 Bu — Ukraina va Gʻazo masalasida. Konflikt, urush boʻlmasa, boshqa masala boʻyicha BMT ancha yakdil, ancha samarali funksional u yoki bu darajada bajaryapti funksiyalarini. Mana, Markaziy Osiyo boʻyicha qancha rezolyutsiyalar qabul qildi deymiz-u, BMT shafeligida qancha forumlar-u, tadbirlar oʻtkazildi-yu. Uni ijobiy baholashimiz mumkin. Oʻzbekiston, xususan, qancha tashabbuslar bilan chiqdi BMTda va qabul qilindi bular. Lekin mojaro, urush deganda, afsuski, ojiz boʻlib turibdi. Shuning uchun ham tanqidga uchradi. Tanqidga uchraydi Birlashgan Millatlar Tashkiloti funksional jihatdan koʻp-koʻp, mana, holatlarda, Ukraina va Gʻazoda ojiz boʻlganligi uchun.