updated: 13.10.2026, 15:40

Қизил китобга 24 та янги тур қўшилмоқда: табиат нима дейди?

Ўзбекистон Қизил китобининг 6-нашрига 24 та янги ўсимлик тури киритилиши режалаштирилмоқда. Бу ўзгаришлар нимани англатади? Нега айнан Қизил китоб?

Ўзбекистон

10.08.2026, 17:19

Улашиш:

Қизил китобга 24 та янги тур қўшилмоқда: табиат нима дейди?

Дунё бўйлаб миллионлаб турдаги ўсимлик ва ҳайвонлар йўқ бўлиб кетиш хавфи остида. Уларнинг тақдирини кузатиб борувчи ҳужжат эса оддий рўйхат эмас, балки рангли код тизими.

Қизил китоб нима?
Қизил китоб – маълум бир ҳудудда мавжуд бўлган ўсимликлар, ҳайвонлар, замбуруғлар ҳамда баъзи маҳаллий кенжа турларнинг камёб ва йўқолиб бораётган турларини қайд этиш учун яратилган ҳужжат. Ҳозирда уни Табиатни муҳофаза қилиш халқаро иттифоқи (IUCN) юритади – бу ташкилот 1948 йилда, яшаб ўтган барча турларнинг тўлиқ ёзувини юритиш мақсадида тузилган.

Ранглар маъноси
Китобдаги ҳар бир тур маълум бир рангга тегишли бўлиб, бу ранг унинг йўқ бўлиш хавфи даражасини кўрсатади. 

Қора ранг – йўқ бўлиб кетгани тасдиқланган турларга, қизил ранг эса ҳозирда хавф остида турган турларга тегишли.
Оч сариқ (амбер) ранг ҳолати заиф деб ҳисобланган турларни, оқ ранг эса камёб турларни белгилайди. Яшил ранг – илгари хавф остида бўлган, аммо сони тиклана бошлаган турлар учун, кулранг эса етарли маълумот бўлмаган турлар учун ишлатилади.

Ўзбекистонда қандай ишлайди
Мамлакатимизда бу тизим 1984 йилдан бошлаб амал қилиб келмоқда – ўшанда нашр этилган биринчи китобга 163 турдаги ўсимлик ва 63 турдаги умуртқали ҳайвон киритилган эди. Мустақиллик йилларида китоб бир неча марта янгиланиб, ҳозирги амалдаги 5-нашрга (2019) 48 оилага мансуб 314 турдаги ва кенжа турдаги ўсимлик, шунингдек 206 турдаги ва кенжа турдаги ҳайвон киритилган. Ҳайвонлар орасида 83 таси умуртқасизлар (ҳалқали чувалчанглар, моллюскалар ва бўғимоёқлилар), қолганлари эса балиқлар, судралиб юрувчилар, қушлар ва сутэмизувчилардан иборат.

2026 йил 17 январда Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитасида Қизил китобнинг олтинчи нашри материаллари тақдимоти бўлиб ўтди. Тадбирда Президентнинг экология масалалари бўйича маслаҳатчиси – қўмита раиси Азиз Абдуҳакимов, раис ўринбосари Жусипбек Казбеков, Жамоатчилик кенгаши аъзолари ҳамда илмий институтлар вакиллари иштирок этди. Ҳужжат устидаги ишлар Фанлар академиясининг Зоология ва Ботаника институтлари ҳамда мустақил маҳаллий ва халқаро экспертлар иштирокида, дала илмий тадқиқотлари ва мониторинг натижаларига асосланиб, босқичма-босқич олиб борилди.

Таклиф этилаётган рўйхатга кўра, олтинчи нашрга 48 оилага ва 125 жинсга мансуб жами 317 турдаги ва кенжа турдаги ўсимлик киритилиши режалаштирилмоқда. Шундан 24 таси Қизил китобга биринчи марта киритилади – бу эса сўнгги йилларда тўпланган янги маълумотлар асосида баъзи турларнинг ҳолати илгари ўйлангандан кўра оғирроқ эканини кўрсатади. Шу билан бирга, 12 оилага мансуб 21 турдаги ўсимликни номенклатура ўзгаришлари, ареалларни аниқлаштириш ва айрим популяцияларнинг тикланиши сабабли рўйхатдан чиқариш таклиф этилмоқда.

Ҳайвонот дунёсида ҳам мониторинг натижалари ўзгаришларга сабаб бўлди: аввал киритилган 30 тур рўйхатдан чиқарилиши, ўрнига эса 189 турдаги ва кенжа турдаги ҳайвон рўйхатга киритилиши тавсия этилмоқда – шундан 13 таси илк бор. Бундан ташқари, турли таксономик гуруҳларга мансуб 48 тур ҳайвоннинг муҳофаза мақоми ҳам ўзгартирилиши кутилмоқда.

Аҳамияти
Рангли код тизими фақат классификация эмас – у қайси турга қанча эътибор ва маблағ ажратилиши кераклигини белгилайдиган амалий асос ҳисобланади. Бир тур “қизил”дан “яшил”га ўтиши муваффақиятли муҳофаза чорасини англатса, “оқ”дан “қизил”га ўтиши – инқирознинг бошланишидан дарак беради.
Демак, олтинчи нашрдаги ўзгаришлар Ўзбекистон флорасида хавф остидаги турлар кўпайганини эмас, балки уларни аниқлаш, мониторинг қилиш ва илмий баҳолаш борасидаги ишлар халқаро стандартлар даражасига кўтарилганини англатади.
Ўзбекистон Қизил китобининг олтинчи нашри – бу мамлакат биохилма-хиллигини сақлашдаги узлуксиз жараённинг навбатдаги босқичи. 1984 йилдан бери давом этиб келаётган бу иш эндиликда илмий тадқиқот, мониторинг ва халқаро стандартлар билан янада мустаҳкамланмоқда.
Рангли код тизими эса ортидаги мазмунни ёдда тутиш керак: ҳар бир янги қизил белги – бу табиатнинг бизга берган огоҳлантиришидир. Уни ўз вақтида эшитиш ва тегишли чоралар кўриш эса келажак авлодлар олдидаги масъулиятимиздир.  

мавзуга оид янгиликлар

Қорақалпоғистонда 672 та йўрға тувалоқ табиатга қўйиб юборилди

Қушлар Қозоғистонда махсус парвариш қилиниб, зарур тайёргарликдан сўнг Оролбўйи ҳудудидаги табиий яшаш муҳитига қайтарилди. 

Ўзбекистон

01.07.2026, 12:21

Тошкентнинг Учтепа туманида нобуд бўлган ҳайвонлар ва қушлар

Тошкентда ҳайвонлар ва қушлар оммавий нобуд бўлаётгани ростми?

Аҳолига шубҳали моддаларга тегмаслик, болалар ва уй ҳайвонларини улардан узоқроқ тутиш тавсия этилмоқда. 

Ўзбекистон

17.11.2026, 17:26

Қозоғистонда ҳарорат глобал ўртачадан икки баравар тез ошмоқда

Қозоғистонда 1976–2025 йилларда ўртача йиллик ҳаво ҳарорати ҳар ўн йилда 0,4 даражага ошган. Бу глобал кўрсаткичдан қарийб икки баравар юқори.

Жаҳон

30.09.2026, 11:16

Марказий Осиё музликларини йўқотмоқда

Минтақа кузатувлар тарихидаги энг катта йўқотишлар қайд этилган дунёнинг учта ҳудуди қаторига кирган.  

Ўзбекистон

21.09.2026, 09:42

Саида Мирзиёева Тошкент шаҳридаги шаҳарсозлик ва экологик муаммоларни муҳокама қилди

Учрашувда муҳандислик коммуникациялари ва ижтимоий объектларга тушаётган юк, шунингдек, электр ва сув таъминоти билан боғлиқ муаммолар муҳокама қилинган.

Ўзбекистон

15.09.2026, 11:46

Сингапурда ўрмонларни уй-жой қурилиши учун кесиш режаси норозиликларга сабаб бўлди

Сингапурда Мажу ва Гиллман ўрмонларини турар жой қурилиши учун ўзлаштириш режаси жамоатчиликнинг кам учрайдиган очиқ норозилигига сабаб бўлди. Петицияларга 60 мингдан ортиқ киши имзо қўйган.

Жаҳон

28.08.2026, 15:38

АРХИВ

САНАГА ЎТИШ

Барча архивни кўрсатиш →

сўнгги янгиликлар

Italiyaning Milan shahridagi San Siro (Giuseppe Meazza) stadioni yuqoridan olingan tasvir.

Сан Сиро: бир асрлик тарих ва Милан футболининг янги уйи

Сан Сиро ўрнида нима қурилади? Милан шаҳридаги Сан Сиро стадионининг қарийб бир асрлик тарихи янги босқичга юз тутмоқда. 

Спорт

20.11.2026, 16:11

Toshkent metropoliteni

Тошкент метросида тирбандликни камайтириш учун нима ўзгаради?

2026 йил сентябрь–октябрь ойларида метро хизматларидан 61,7 миллион киши фойдаланди. Йўловчилар кўпайиши муносабати билан вагонлар сонини ошириш ва янги поездлар харид қилиш режалаштирилмоқда. 

Ўзбекистон

20.11.2026, 14:41

Anthropic акциялари 34% ошди

Трамп билан можарога қарамай, Anthropic акциялари 34 фоизга ошди

IPO орқали 81,3 миллиард доллар жалб қилган Claude ишлаб чиқарувчиси Anthropic  SpaceX ўрнатган биржа рекордини янгилади. 

Иқтисодиёт

20.11.2026, 10:51

Сергелида 1,7 гектарлик сунъий кўл пайдо бўлади

Сергелида 1,7 гектарлик сунъий кўл пайдо бўлади

Яна қандай ўзгаришлар кутилмоқда?

Ўзбекистон

20.11.2026, 10:18

O‘zbekiston va Ummon davlat bayroqlari.

Ўзбекистон ва Ўмон ўртасида 30 кунлик визасиз режим жорий этилади

Келишувнинг кучга кириш шартлари қандай? 

Ўзбекистон

19.11.2026, 16:55

Тожикистонда электр устуни қулади

Тожикистонда электр узатиш устуни қулади: Фарғонада аҳоли электрсиз қолди

Тожикистон ҳудудидан ўтувчи 500 кВ кучланишли электр узатиш тармоғида авария содир бўлди. Оқибатда Фарғона водийсининг айрим ҳудудларида электр таъминоти узилди.

Ўзбекистон

19.11.2026, 14:53

Рохинжалар геноциди: Мьянма халқаро суд олдида жавоб беради

БМТнинг Халқаро суди 19 ноябрь куни Мьянмага қарши рохинжа мусулмонларига нисбатан геноцид содир этилгани ҳақидаги иш бўйича қарор чиқариши кутилмоқда. БМТ терговчилари ҳарбийлар юзлаб қишлоқларни вайрон қилгани, оммавий қотилликлар содир этгани ва аёллар ҳамда болаларга нисбатан мунтазам жинсий зўравонлик ишлатганини қайд этган.

Жаҳон

19.11.2026, 10:56

Ўзбекистон ва Туркманистон чегараси

Ўзбекистон ва Туркманистон чегарадан ўтишни енгиллаштирмоқчи

Томонлар Тошкент – Ашхобод – Тошкент йўналишида авиақатновларни тиклаш, шунингдек, чегарадош ҳудудлар аҳолиси учун уч суткагача визасиз қатнов тартибини қайта жорий этиш масалаларини кўриб чиқди.

Сиёсат

19.11.2026, 09:42

Özbekistonlik professor Qozoğistonda 10 yilga qamaldi

Ўзбекистонлик профессор Қозоғистонда нега қамалди?

Қозоғистонда андижонлик профессор Иқболжон Қорабоев жосусликда айбланиб, 10 йилга озодликдан маҳрум этилди. Унинг яқинлари олим айбига иқрор бўлмагани ва ҳукм устидан апелляция бермоқчи эканини айтишди. Энг муҳим савол: у қайси давлат фойдасига жосуслик қилган?

Сиёсат

18.11.2026, 18:31

Deutsche Bank: Трамп ва Эпштейннинг Россия билан алоқалари ошкор бўлди

Deutsche Bank’нинг 15 миллиондан ортиқ ички ҳужжати тарқалиб кетиши банкнинг АҚШ президенти Дональд Трамп ва жинсий жиноятларда айбланган Жеффри Эпштейн билан молиявий алоқалари ҳақида янги маълумотларни ошкор қилди.

Сиёсат

18.11.2026, 16:45

Покистонлик Ассиф Мерчант

Трампга суиқасд режаси: покистонлик 27,5 йилга қамалди

АҚШ суди Дональд Трамп ва бошқа америкалик сиёсатчиларга нисбатан суиқасд режасини ташкил этишда айбланган Ассиф Мерчантни 27,5 йилга озодликдан маҳрум қилди.

Жаҳон

18.11.2026, 14:28

Саида Мирзиёева Канада элчиси билан учрашди

Ўзбекистондан Канадага бориш осонлашадими?

Саида Мирзиёева Канада элчиси Кристофер Дагган билан савдо, инвестиция, таълим ва виза тартибларини енгиллаштириш масалаларини муҳокама қилди.

Сиёсат

18.11.2026, 11:47

Эрон Вашингтонда кимёвий қурол ишлатадими?

Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи АҚШ пойтахтида кимёвий қурол ёки радиоактив модда тарқатувчи қурилмадан фойдаланиш режаси ҳақида изоҳ берди.

Жаҳон

18.11.2026, 10:39

14 та телефонни ўғирламоқчи бўлган йигит ушланди

Наманганда ўғрилик: устахонадан 14 та телефонни ўғирламоқчи бўлган йигит ушланди

Уйчи туманидаги телефон устахонасига тунги вақтда эшик қулфини бузиб кирган шахс Қўриқлаш хизмати ходимлари томонидан қўлга олинди.

Ўзбекистон

18.11.2026, 10:10

Тошкентнинг Учтепа туманида нобуд бўлган ҳайвонлар ва қушлар

Тошкентда ҳайвонлар ва қушлар оммавий нобуд бўлаётгани ростми?

Аҳолига шубҳали моддаларга тегмаслик, болалар ва уй ҳайвонларини улардан узоқроқ тутиш тавсия этилмоқда. 

Ўзбекистон

17.11.2026, 17:26

Эбола вирусидан 6 минга яқин киши вафот этди

Конго Демократик Республикасида 2026 йил май ойида бошланган Эбола эпидемияси оқибатида 14 ноябрга қадар 11 376 та касалланиш ҳолати тасдиқланган. Уларнинг 5 568 таси ўлим билан якунланган.

Жаҳон

17.11.2026, 15:33

Toşkent – Astraxan yönalişida yangi poyezd qatnovi

Тошкентдан Астраханга поезд қатнови йўлга қўйилади

2026 йил 17 декабрдан Тошкент ва Астрахан ўртасида янги халқаро йўловчи поезд қатнови жорий этилади.

Ўзбекистон

17.11.2026, 12:28

Европа мигрантларни Ўзбекистонга юбориши мумкинми?

Европа мигрантларни Африкага жўнатмоқчи. Кейинги манзил Ўзбекистон бўлиши мумкинми?

Ўзбекистон

17.11.2026, 12:11

Бузиладиган уй эгалари учун янги таклиф: 1,5 баравар катта уй-жой

Тошкентда реновация дастурига киритилган уйлар мулкдорларига Янги Тошкентда аввалги хонадони майдонининг 150 фоизигача бўлган янги уй-жойлар таклиф этилиши мумкин.

Ўзбекистон

16.11.2026, 17:32

ҚҚСни қайта ҳисоблаш бўйича янги қарор

Айрим тадбиркорлар импорт ҚҚСни бошқача тўлайди

2027 йил 1 январдан айрим тадбиркорлар импорт ҚҚСини солиқ органларидаги ортиқча тўловлар ҳисобидан қоплаши мумкин бўлади. Янги тартиб кимларга тегишли? 

Иқтисодиёт

16.11.2026, 15:22

АРХИВ

САНАГА ЎТИШ

Барча архивни кўрсатиш →