Қизил китобга 24 та янги тур қўшилмоқда: табиат нима дейди?

Дунё бўйлаб миллионлаб турдаги ўсимлик ва ҳайвонлар йўқ бўлиб кетиш хавфи остида. Уларнинг тақдирини кузатиб борувчи ҳужжат эса оддий рўйхат эмас, балки рангли код тизими.

Қизил китоб нима?
Қизил китоб – маълум бир ҳудудда мавжуд бўлган ўсимликлар, ҳайвонлар, замбуруғлар ҳамда баъзи маҳаллий кенжа турларнинг камёб ва йўқолиб бораётган турларини қайд этиш учун яратилган ҳужжат. Ҳозирда уни Табиатни муҳофаза қилиш халқаро иттифоқи (IUCN) юритади – бу ташкилот 1948 йилда, яшаб ўтган барча турларнинг тўлиқ ёзувини юритиш мақсадида тузилган.

Ранглар маъноси
Китобдаги ҳар бир тур маълум бир рангга тегишли бўлиб, бу ранг унинг йўқ бўлиш хавфи даражасини кўрсатади. 

Қора ранг – йўқ бўлиб кетгани тасдиқланган турларга, қизил ранг эса ҳозирда хавф остида турган турларга тегишли.
Оч сариқ (амбер) ранг ҳолати заиф деб ҳисобланган турларни, оқ ранг эса камёб турларни белгилайди. Яшил ранг – илгари хавф остида бўлган, аммо сони тиклана бошлаган турлар учун, кулранг эса етарли маълумот бўлмаган турлар учун ишлатилади.

Ўзбекистонда қандай ишлайди
Мамлакатимизда бу тизим 1984 йилдан бошлаб амал қилиб келмоқда – ўшанда нашр этилган биринчи китобга 163 турдаги ўсимлик ва 63 турдаги умуртқали ҳайвон киритилган эди. Мустақиллик йилларида китоб бир неча марта янгиланиб, ҳозирги амалдаги 5-нашрга (2019) 48 оилага мансуб 314 турдаги ва кенжа турдаги ўсимлик, шунингдек 206 турдаги ва кенжа турдаги ҳайвон киритилган. Ҳайвонлар орасида 83 таси умуртқасизлар (ҳалқали чувалчанглар, моллюскалар ва бўғимоёқлилар), қолганлари эса балиқлар, судралиб юрувчилар, қушлар ва сутэмизувчилардан иборат.

2026 йил 17 январда Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитасида Қизил китобнинг олтинчи нашри материаллари тақдимоти бўлиб ўтди. Тадбирда Президентнинг экология масалалари бўйича маслаҳатчиси – қўмита раиси Азиз Абдуҳакимов, раис ўринбосари Жусипбек Казбеков, Жамоатчилик кенгаши аъзолари ҳамда илмий институтлар вакиллари иштирок этди. Ҳужжат устидаги ишлар Фанлар академиясининг Зоология ва Ботаника институтлари ҳамда мустақил маҳаллий ва халқаро экспертлар иштирокида, дала илмий тадқиқотлари ва мониторинг натижаларига асосланиб, босқичма-босқич олиб борилди.

Таклиф этилаётган рўйхатга кўра, олтинчи нашрга 48 оилага ва 125 жинсга мансуб жами 317 турдаги ва кенжа турдаги ўсимлик киритилиши режалаштирилмоқда. Шундан 24 таси Қизил китобга биринчи марта киритилади – бу эса сўнгги йилларда тўпланган янги маълумотлар асосида баъзи турларнинг ҳолати илгари ўйлангандан кўра оғирроқ эканини кўрсатади. Шу билан бирга, 12 оилага мансуб 21 турдаги ўсимликни номенклатура ўзгаришлари, ареалларни аниқлаштириш ва айрим популяцияларнинг тикланиши сабабли рўйхатдан чиқариш таклиф этилмоқда.

Ҳайвонот дунёсида ҳам мониторинг натижалари ўзгаришларга сабаб бўлди: аввал киритилган 30 тур рўйхатдан чиқарилиши, ўрнига эса 189 турдаги ва кенжа турдаги ҳайвон рўйхатга киритилиши тавсия этилмоқда – шундан 13 таси илк бор. Бундан ташқари, турли таксономик гуруҳларга мансуб 48 тур ҳайвоннинг муҳофаза мақоми ҳам ўзгартирилиши кутилмоқда.

Аҳамияти
Рангли код тизими фақат классификация эмас – у қайси турга қанча эътибор ва маблағ ажратилиши кераклигини белгилайдиган амалий асос ҳисобланади. Бир тур “қизил”дан “яшил”га ўтиши муваффақиятли муҳофаза чорасини англатса, “оқ”дан “қизил”га ўтиши – инқирознинг бошланишидан дарак беради.
Демак, олтинчи нашрдаги ўзгаришлар Ўзбекистон флорасида хавф остидаги турлар кўпайганини эмас, балки уларни аниқлаш, мониторинг қилиш ва илмий баҳолаш борасидаги ишлар халқаро стандартлар даражасига кўтарилганини англатади.
Ўзбекистон Қизил китобининг олтинчи нашри – бу мамлакат биохилма-хиллигини сақлашдаги узлуксиз жараённинг навбатдаги босқичи. 1984 йилдан бери давом этиб келаётган бу иш эндиликда илмий тадқиқот, мониторинг ва халқаро стандартлар билан янада мустаҳкамланмоқда.
Рангли код тизими эса ортидаги мазмунни ёдда тутиш керак: ҳар бир янги қизил белги – бу табиатнинг бизга берган огоҳлантиришидир. Уни ўз вақтида эшитиш ва тегишли чоралар кўриш эса келажак авлодлар олдидаги масъулиятимиздир.

Мафтуна Бахтиёрова