Milliy alifboda [ŋ] tovushi uchun alohida harf kerak(mi?)

Oliy Majlis Qonunchilik palatasi 7-iyul kungi majlisida “Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga o‘zgartirish kiritish haqida”gi qonun loyihasini qabul qildi.

Loyihada lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosi 26 ta harf va 3 ta harflar birikmasi o‘rniga, 28 ta harf va 1 ta tutuq belgisidan tashkil topishi, shuningdek, ayrim harflarning qo‘llanilishiga aniqlik kiritilishi nazarda tutilmoqda.

Xususan, ng harfi alifbodan chiqariladi.

Professor Baxtiyor Mengliyev o‘z maqolasida o‘zbek alifbosidagi “ng” harf birikmasi va uning bugungi til hamda raqamli texnologiyalardagi muammolari haqida so‘z yuritdi.

Olimning ta’kidlashicha, bu lingvistik tugun 1940-yillardagi sovet alifbo islohoti va markaziy mafkuraning qat’iy ko‘rsatmalari ostida paydo bo‘lgan. O‘sha davrda SSSR xalqlarining milliy alifbolarini rus grafikasi standartiga iloji boricha moslashtirish, bir xil qolipga solish ustuvor davlat siyosati etib belgilangan edi.

Shu sababli o‘zbek tiliga xos [ŋ] tovushi uchun alohida belgi joriy etilmagan. Holbuki, o‘sha davrda qardosh qozoq va qirg‘iz alifbolarida mazkur milliy tovush uchun alohida “ң” harfi rasman qabul qilingan.

Arab va fors-tojik yozuvi inersiyasi

Mengliyevning fikricha, o‘zbek tilida “ng” birikmasining saqlanib qolishiga arab-fors yozuvi an’analarining ta’siri ham sabab bo‘lgan. O‘zbek tili uzoq vaqt davomida arab yozuvidan foydalangan va unda [ŋ] tovushi “نگ” shaklida, ya’ni ikki harf bilan ifodalangan.

“Asrlar davomida shakllangan bu grafik ko‘nikma matbaa ustalari va mualliflar ongiga shunchalik chuqur singib ketganki, alifboning tabiiy qismiga aylangan”

1940-yilda kirill va 1993-yilda lotin alifbosiga o‘tilayotganda tilshunoslar aynan shu omilni asosiy vaj qilib ko‘rsatishgan.

Tipografik va texnik cheklovlar

“Teng”, “bong”, “tong” va “o‘ng” kabi tub so‘zlarimizdagi yagona fonetik tovushning alohida harf bilan emas, ikki belgili birikma orqali yozib kelinishining eng amaliy va texnik ildizlari 1990-yillardagi lotin alifbosiga o‘tish davri hamda kompyuter imkoniyatlarining cheklanganligiga borib taqaladi.

O‘sha paytda axborot texnologiyalari endi rivojlanayotgan, bosmaxona imkoniyatlari esa tor edi. Standart QWERTY klaviaturasida hamda Times New Roman kabi mumtoz shriftlarda unikal diakritik belgilarni (masalan, ŋ yoki ñ) joylashtirish ulkan texnik murakkablik va qo‘shimcha xarajat keltirib chiqarardi. Tayyor n va g tugmalaridan birgalikda foydalanish davr mutaxassislari uchun eng arzon va tezkor yechim bo‘lib tuyulgan.

Natijada bugungi o‘zbek yozuvida bir xil “ng” birikmasi ikki xil fonetik hodisani ifodalamoqda. Masalan, “ko‘ngil”, “teng”, “o‘ng” kabi turkiy so‘zlarda u yagona [ŋ] tovushini bildirsa, “tango”, “miting”, “marketing”, “kongress” kabi o‘zlashma so‘zlarda [n] va [g] tovushlari alohida talaffuz qilinadi.

Mengliyev buni nafaqat savodxonlik va talaffuz, balki raqamli texnologiyalar uchun ham muammo ekanini bildirdi. Uning qayd etishicha, “ng”ning ikki xil fonetik xususiyatga ega bo‘lishi avtomatik bo‘g‘inga ajratish, imlo tekshiruvchi algoritmlarni yaratish va sun’iy intellekt modellarini o‘rgatishda qo‘shimcha algoritmik murakkabliklar keltirib chiqaradi.

Maqolada [ŋ] tovushining ayrim shevalarda “n-lashish”i ham unga alohida harf berilmasligiga sabab bo‘lgan omillardan biri sifatida tilga olinadi. Xususan, Toshkent, Farg‘ona vodiysi va janubiy lahjalarda so‘z oxiridagi [ŋ] bosqichma-bosqich oddiy [n] ga aylanib ketish moyilligiga ega (masalan, og‘zaki nutqda “keeling” so‘zi “kelin”, “o‘ng” so‘zi “o‘n” tarzida talaffuz qilinishi).

“O‘z vaqtida alifbo islohoti ustida ishlagan ayrim tilshunoslar bu tovush vaqt o‘tishi bilan tildan butunlay siqib chiqariladi degan yanglish gipotezaga tayanib, unga alohida harf ajratishni ortiqcha deb hisoblashgan”.

Shuningdek, o‘zlashma so‘zlardagi /n+g/ birikmasi bilan o‘zbekcha [ŋ] tovushini yozuvda farqlash masalasi ham muhim omil sifatida ko‘rsatilgan.

Sovet davrida va keyinchalik ommalashgan angar, kenguru, miting, marketing, kasting, avangard, tango, mango, kongress, reyting, bingo, shlang, pingvin, Singapur, ring, bumerang, lingvistika, shtanga kabi yuzlab so‘zlarda n va g harflari yonma-yon kelib, alohida-alohida /n+g/ tarzida talaffuz qilinadi. O‘sha davr alifbo tuzuvchilarida agar alohida ñ yoki ŋ harfi kiritilsa, o‘zbekcha [ŋ] (singil, yangi, dengiz, mangu, chang, manglay) bilan xalqaro so‘zlardagi /n+g/ o‘rtasida imlo chalkashligi ortadi degan xavotir ustun kelgan.

Biroq o‘sha davrdagi ehtiyotkorlik bugun aks ta’sir ko‘rsatmoqda. “ng” birikmasining ikki xil fonetik hodisani ifodalashi talaffuzda chalkashlik tug‘dirib, sun’iy intellekt texnologiyalarida ham muammolar keltirib chiqarmoqda.

“Lotin alifbosini takomillashtirish borasidagi bahslarda bu o‘tmish sarqitidan voz kechib, [ŋ] tovushi uchun alohida harf (masalan, ñ yoki ŋ) joriy etish masalasi – oddiy tilshunoslik injiqligi emas, milliy yozuv madaniyati va kelajak avlod oldidagi kechiktirib bo‘lmaydigan mas’uliyatdir”

Olimning xulosasiga ko‘ra, bugungi sharoitda sovet davridagi siyosiy standartlar, tarixiy yozuv inersiyasi va o‘tgan asrdagi texnik imkoniyatlar bilan bog‘liq cheklovlarni qayta ko‘rib chiqish zarur.

U o‘zbek alifbosini takomillashtirish doirasida [ŋ] tovushi uchun alohida harf, masalan, “ñ” yoki “ŋ” joriy etish masalasini ilgari suradi.

Mengliyev bunday o‘zgarish shunchaki harf almashtirish emas, balki o‘zbek yozuvini tilning fonetik xususiyatlari va zamonaviy raqamli texnologiyalar talablariga moslashtirish masalasi ekanini ta’kidlaydi.

“Kechagi kunning shartli cheklovlari bugungi raqamli kelajagimizga g‘ov bo‘lmasligi kerak. Yozuvimizni mantiqiy mukammallikka keltirish orqali ona tilimizning fonetik sofligini saqlab qolamiz va kelajak avlod uchun mukammal intellektual poydevor yaratamiz”.