Yamandagi husiylar yangi uruş boşlamoqda

Yamanda tört yildan buyon nisbatan tinçlik hukm surayotgan bölsa-da, oxirgi voqealar mamlakatda keng kölamli uruş yana boşlanişi mumkinligini körsatmoqda. Sönggi kunlarda husiylar nazoratidagi hududlarda harbiy safarbarlik kuçayib, amaliy harbiy hujumlarga ötildi.

Ötgan hafta husiylar Qizil dengizda Saudiyaga tegişli ikkita kemaga raketa va dronlar bilan zarba berganini ma’lum qildi. Ularning ta’kidlaşiça, kemalar Saudiya portlariga qöyilgan blokadani buzgan. 

Şu bilan bir vaqtda Yamanning Dali viloyatida husiylar va Yaman hukumatiga sodiq kuçlar örtasida töqnaşuvlar yuz berdi. Oqibatda har ikki tomondan 30 nafardan ortiq kişi halok böldi.

Bu voqealar xusiylarning faqat bayonotlar va safarbarlik bilan çeklanmay, yana harbiy harakatlar boşlaganini anglatadi. 

Sönggi ön yil davomida ular hukumat, Saudiya boşçiligidagi koalitsiya, AQŞ, Buyuk Britaniya va Isroil zarbalariga qaramay, mamlakatning aholi eng ziç yaşaydigan şimoli-ğarbiy hududlari, jumladan poytaxt Sano ustidan nazoratni saqlab qoldi.

Husiylar hali ham kuçli harbiy salohiyat, raketa va dron imkoniyatlariga ega bölsa-da, sönggi tört yil içida uruşning strategik şaroiti sezilarli darajada özgargan.

2014-yil sentyabrida xusiylar kuçsiz qarşilik va boşboşdoqlikdan foydalanib Yaman poytaxti Sanoni egallagan, keyinçalik mamlakatning boşqa hududlarini ham qölga kiritgan edi. 

Natijada hukumat zaiflaşdi, öşa paytdagi prezident Abd-Rabbu Mansur Hodiy va köplab amaldorlar Saudiya Arabistoniga qoçib ketdi.

2015-yil mart oyida Saudiya Arabistoni boşçiligidagi arab koalitsiyasi Yaman hukumatini qöllab-quvvatlaş uçun uruşga qöşildi. Biroq 2022-yil aprelidagi sulhgaça davom etgan janglar xusiylardan hududiy ustunlikni tortib ololmadi. 

Bunga koalitsiya içidagi, xususan, Saudiya Arabistoni va Birlaşgan arab amirliklari örtasidagi kelişmovçiliklar, şuningdek hukumat lageridagi içki nizolar sabab böldi.

Oxirgi bir yil içida esa vaziyat özgara boşladi. Yaman hukumati Birlaşgan arab amirliklaridan mamlakatni tark etişni talab qildi, Saudiya esa janubdagi Birlaşgan arab amirliklari moliyalaştirgan Janubiy Ötiş Kengaşiga qarşi hukumat kuçlarini qöllab-quvvatladi. Natijada hukumatga xayrixoh kuçlar ança uyuşgan holda harakat qila boşladi.

Vaşingtondagi Yaman tadqiqotlari markazi eksperti Marvon Ali Nömon ham hukumat tarafidagi harbiy kuçlarning birlaşuvi va Qizil dengiz xavfsizligi böyiça xalqaro xavotir kuçaygani xusiylar uçun yangi muammolar tuğdirayotganini aytdi. Uning fikriça, bu omillar ehtimoliy yangi uruşda hukumat qöşinlariga hududlarni qaytarib oliş imkoniyatini berişi mumkin.

Xusiylar avval ham, xususan 2023 – 2025-yillarda Qizil dengizdagi AQŞ va Isroil bilan boğliq kemalarga hujumlar uyuştirgan. Ular buni Ğazodagi uruş fonida falastinliklarni qöllab-quvvatlaş ramzi sifatida talqin qilgan. 

Bunga javoban Isroil, AQŞ va Buyuk Britaniya Yamandagi xusiylar obyektlariga yuzlab havo zarbalari bergan. 2025-yil may oyida esa AQŞ bilan kelişuv natijasida xusiylar dengizdagi hujumlarini töxtatgan edi.

Endi esa vaziyat yana keskinlaşmoqda. Sano strategik tadqiqotlar markazi eksperti Yazid al-Jaddaviyning aytişiça, agar xusiylar Saudiyaga aloqador tijorat kemalariga muntazam hujumlarni davom ettirsa, mintaqada dengiz yöllarini himoya qiliş uçun yangi harbiy ittifoqlar şakllanişi mumkin. Bu esa Yaman hukumati armiyasiga köproq xalqaro yordam berilişiga sabab böladi.

AQŞ prezidenti Donald Tramp ham Qizil dengizda Saudiyaning ikkita neft tankeriga uyuştirilgan hujumdan söng Eron va xusiylarni “katta harbiy jazo” kutayotganini ma’lum qildi. U bunday hujumlar takrorlansa, Vaşington javobgarlikni bevosita Tehronga yuklaşini bildirdi.

Aslida xusiylar uzoq davom etadigan uruşdan köra Saudiya Arabistoni va boşqa mintaqa davlatlari kelişuvga erişişni afzal köradi, degan hisob-kitobga tayanayotgan bölişi mumkin.

Umuman olganda, ekspertlar Yamandagi kuçlar muvozanati hali tubdan özgarmaganini ta’kidlamoqda. Xusiylar hanuz yagona qömondonlik tizimi, 200 mingdan ortiq jangçi, zamonaviy raketa va dronlar hamda katta jangovar tajribaga ega.

Hukumat kuçlari avvalgidan ança kuçliroq pozitsiyada bölsa-da, bu ustunlikni strategik burilişga aylantiriş uçun ular siyosiy birlikni saqlaşi, harbiy harakatlarni muvofiqlaştirişi va mintaqaviy ittifoqçilarning doimiy qöllab-quvvatlaşiga erişişi zarur.