O‘zbekistonda kimlar daxlsizlik va immunitetga ega?

Yangi qonun daxlsizlik va immunitetga ega shaxslarni ushlab turish, jinoiy va ma’muriy javobgarlikka tortish tartibini, shuningdek, ularning huquqlarini buzganlik uchun jazolarni belgilaydi.

Qonunga ko‘ra, daxlsizlik huquqiga ega shaxslar qatoriga Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatlari va Senat a’zolari, Oliy Majlisning Inson huquqlari bo‘yicha vakili (ombudsman), Bola huquqlari bo‘yicha vakil, sudyalar, prokurorlar, tergovchilar, surishtiruvchilar, advokatlar, Markaziy saylov komissiyasi a’zolari hamda prezidentlikka nomzodlar kiradi.

Prezident Administratsiyasining boshqaruv xodimlari ham ayrim holatlarda daxlsizlikka ega. Jumladan, ular lavozimdan ketganidan keyin besh yil davomida Administratsiyadagi vazifalarini bajarish bilan bog‘liq bo‘lmagan harakatlari yoki harakatsizligi yuzasidan daxlsizlik huquqiga ega bo‘ladi.

Immunitetga ega shaxslar qatoriga O‘zbekiston prezidenti, Prezident Administratsiyasining mansabdor shaxslari va ularning oila a’zolari, shuningdek, Administratsiya boshqaruv xodimlarining xizmat vazifalarini bajarishi bilan bog‘liq qarorlari va harakatlari kiradi. Parlament a’zolari esa ovoz berish va o‘z fikrini bildirish bilan bog‘liq holatlarda immunitetga ega.

Ushlab turishga cheklovlar

Daxlsizlikka ega shaxslarni ushlab turish va huquqni muhofaza qiluvchi organlarga olib borish taqiqlanadi. Biroq Jinoyat-protsessual kodeksining 221-moddasi birinchi bandida nazarda tutilgan asoslar mavjud bo‘lsa, ular uch soatgacha ushlab turilishi mumkin.

Jinoiy javobgarlikka tortish tartibi

Bunday shaxslarni jinoiy javobgarlikka tortish uchun tegishli parlament palatasi, prezident yoki vakolatli organning roziligi talab etiladi. Masalan, deputatni javobgarlikka tortish uchun tegishli palataning roziligi olinadi. Prezident Administratsiyasi boshqaruv xodimlariga nisbatan esa Bosh prokuror taqdimnomasi asosida prezidentning yozma roziligi talab qilinadi.

Daxlsizlik yoki immunitet talablarini buzgan holda olingan dalillar nomaqbul deb topiladi va ish materiallaridan chiqarib tashlanadi.

Ma’muriy javobgarlik va tezkor-qidiruv tadbirlari

Daxlsizlikka ega shaxslarni sud tartibida ma’muriy javobgarlikka tortish Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning yangi XXIII³ bobi asosida amalga oshiriladi. Immunitetga ega shaxslarga esa sud tartibida ma’muriy jazo qo‘llanmaydi.

Daxlsizlikka ega shaxslarning telefon suhbatlarini tinglash va yozishmalarini nazorat qilish uchun sud qarori yoki Bosh prokurorning yozma ruxsati talab etiladi.

Qonunni buzganlik uchun jazo

Daxlsizlik huquqiga ega shaxsni bila turib noqonuniy ushlab turish, majburiy olib kelish yoki unga nisbatan tergov harakatlarini o‘tkazish, shuningdek, bunday harakatlarga buyruq berish uch yildan besh yilgacha ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. Muayyan huquqdan mahrum qilish ham qo‘llanishi mumkin.

Agar bu harakatlar takroran, bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib, zo‘ravonlik yoki uning tahdidi bilan, dalillarni soxtalashtirish orqali yoxud qamoqqa olish yoki jinoiy javobgarlikka tortish shaklida sodir etilsa, jazo besh yildan sakkiz yilgacha ozodlikdan mahrum qilishni tashkil etadi.

Prezident Administratsiyasi mansabdor shaxslari va boshqaruv xodimlarining xizmat vazifalarini bajarishi bilan bog‘liq qarorlari, harakatlari yoki harakatsizligi oqibatida yetkazilgan zarar Davlat budjeti hisobidan qoplanadi. Bunday holatlarda ularga nisbatan regress talabi qo‘llanmaydi.