Австралияда тарқалган H5N1 вируси инсонлар учун хавфлими?

Австралияда юқори патогенли H5N1 қуш гриппи вируси йўқолиб кетиш хавфи остида бўлган денгиз шерида ҳам аниқланди. Бу вируснинг мамлакатда бир неча турдаги сутэмизувчиларга юққани қайд этилганини кўрсатмоқда.
Австралия расмийлари Кенгуру оролидаги Seal Bay ҳудудида яшовчи австралия денгиз шеридан H5N1 вируси биринчи марта аниқланганини тасдиқлади.

Мамлакатда сутэмизувчи ҳайвондаги илк тасдиқланган ҳолат 23 август куни қайд этилган. Ўшанда Жанубий Австралия штатидаги Бичпорт ҳудудидан топилган узунбурун тюленда вирус аниқланган. Икки кундан сўнг Кенгуру ороли яқинидаги яна бир узунбурун тюленда ҳам H5N1 тасдиқланган.

Шундан кейин вирус Аделаида шаҳри атрофидаги қизил тулки, Гулвадаги оддий дельфин ва Норманвиллдаги яна бир тулкида ҳам аниқланган.
Мутахассислар бу ҳолатларни вируснинг Австралия ёввойи табиатида биринчи марта қайд этилганидан кейин бир неча ҳафта ичида турли сутэмизувчиларга тарқалганини кўрсатувчи муҳим далил сифатида кузатмоқда.

H5N1 сутэмизувчилар орасида ҳам тарқалмоқда

Дунё миқёсида H5N1 вируси сутэмизувчиларнинг тобора кўпроқ турларида аниқланмоқда. Улар орасида тюленлар ва бошқа денгиз сутэмизувчилари, сут берадиган қорамоллар, мушуклар ҳамда ёввойи йиртқичлар бор.
Олимлар вируснинг ушбу ҳайвонлардаги ҳолатларини, унинг генетик ўзгаришларини ва сутэмизувчилар ўртасида юқиш эҳтимолини кузатмоқда.

Шу билан бирга, Австралия расмийлари мамлакатда H5N1 вирусининг сутэмизувчидан сутэмизувчига юққанига ҳозирча далил йўқлигини маълум қилган.
Мельбурн университети ҳамда Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг грипп бўйича ҳамкорлик маркази ва Питер Доэрти инфекция ва иммунитет институти билан боғлиқ қуш гриппи бўйича тадқиқотчи Мишель Уиллнинг таъкидлашича, денгиз сутэмизувчиларида вирус аниқланиши мутахассислар кутган эҳтимоллардан бири бўлган.

Унинг сўзларига кўра, энди асосий вазифа аниқланган вируснинг геномини батафсил ўрганиш ва кейинги ҳолатларни диққат билан кузатишдан иборат.
«Биз вирусда унинг сутэмизувчиларга яхшироқ мослашиши билан боғлиқ мутациялар пайдо бўлган-бўлмаганини аниқлашимиз керак. Шунингдек, инфекциялар қушлардан алоҳида юқиш ҳолатларими ёки тюленлар ўртасидаги юқиш натижасими — буни ажратиш муҳим. Бу вируснинг ёввойи табиатда тарқалиши давомида қандай хавф туғдиришини тушунишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга», — деди у.

Австралияда 576 та ҳолат қайд этилган

Австралияда H5N1 clade 2.3.4.4b варианти биринчи марта июнь ойида ёввойи денгиз қушларида аниқланган. Шундан кейин вирус мамлакатнинг бир қатор ҳудудларидаги ёввойи қушларда ҳам қайд этилди.
17 сентябрь ҳолатига кўра, Австралия ёввойи табиатда 576 та тасдиқланган H5N1 ҳодисаси ҳақида хабар берган. Улар орасида катта қиррали крачкаларнинг оммавий қирилиши билан боғлиқ ҳолатлар ҳам бор. Бунда «ҳодиса» битта ёки бир нечта ҳайвонни қамраб олиши мумкин.

Айни вақтда вирус Австралиянинг паррандачилик хўжаликлари ёки қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариш тизимида аниқланмаган.
Австралия касалликларни назорат қилиш маркази инсонлар учун хавф даражасини ҳозирча паст деб баҳоламоқда. Шунингдек, мамлакатда тарқалаётган вируснинг одамларга осонроқ юқиш хусусиятига эга бўлиб қолганига далиллар йўқлиги билдирилган.

Одамлар учун хавф қандай?

H5N1 вируси одамларга ҳам юқиши мумкин. Бундай ҳолатлар кўпинча инфекцияланган ҳайвонлар ёки вирус билан ифлосланган муҳит билан алоқадан кейин юзага келган.
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, ҳозиргача H5N1 вирусининг одамдан одамга барқарор равишда юқиши кузатилмаган.

Global Virus Network (GVN) 2025 йил апрель ойида The Lancet Regional Health – Americas журналида H5N1 тарқалиши фонида кузатув, биохавфсизлик, вирус геномини мониторинг қилиш ва пандемияга тайёргарлик чораларини кучайтириш зарурлиги ҳақида таҳлилий мақола эълон қилган.

2026 йил апрель ойида эса GVN H5N1 га қарши вакциналарни ишлаб чиқишдаги янгиликлар юзасидан баёнот бериб, вакциналар устидаги тадқиқотларни давом эттириш ва пандемияларга тайёргарликни кенгайтириш муҳимлигини таъкидлаган.
GVN бош тиббий директори, Жанубий Флорида университети Жамоат саломатлиги коллежи декани Стен Ҳ. Вермунднинг айтишича, Австралиядаги вазият H5N1 ҳануз глобал ҳайвонлар саломатлиги масаласи эканини кўрсатмоқда.

«Ваҳимага асос йўқ, аммо ҳушёрликни сақлаш учун барча асослар бор. Турли ҳайвон турлари ўртасидаги мониторинг, вирус геномини тезкор таҳлил қилиш ва олинган маълумотларни очиқ алмашиш вирусдаги муҳим ўзгаришларни эрта аниқлаш имконини беради», — деган у.

Муаллиф: Ҳасанбой ОЧУН