НАТО ва АҚШ тарк этган Афғонистонда Ўзбекистон янги стратегияни амалга оширмоқда

Жавлон Ваҳобовга кўра, Ўзбекистон Афғонистонни яккалашга уринишдан кўра, амалий ёндашувни афзал кўради; бу сиёсат гуманитар ёрдам ва минтақавий хавфсизлик ўртасида мувозанатни сақлашга қаратилган.

Ўзбекистоннинг Толибон билан мулоқоти НАТО Афғонистондан чиқиб кетишидан анча аввал бошланган эди.

1997 йилда марҳум президент Ислом Каримов Афғонистон бўйича “6+2” гуруҳини таклиф қилган эди. Бу ташаббус тинчликка эришиш қуролли кучлар орқали эмас, балки мулоқот ва сиёсий келишув орқали бўлиши кераклигини англаган ҳолда илгари сурилган эди. Бироқ бу гуруҳ уришаётган томонлар – Толибон ва Афғонистон Шимолий Иттифоқи (собиқ Шимолий альянс) – ни музокарага кўндира олмади.

Марказий Осиёнинг ресурслари янги глобал талашувни келтириб чиқармоқда.

2018 йил март ойида Ўзбекистон Толибон ва Афғонистон Ислом Республикаси ўртасида ҳеч қандай шартсиз бевосита тинчлик музокараларини бошлашни тарғиб қилган Тошкент конференциясига мезбонлик қилди. Афсуски, Толибон фақат "хорижий босқинчилар кучи" деб атаган АҚШ билан музокара олиб боришини, чет эл қўшинлари чиқиб кетмагунча музокаралар бошланмаслигини билдирди.

Тошкент доимий равишда Толибон бошқарувидаги Афғонистон билан мулоқотни қўллаб-қувватлаб келади, жумладан 2021 йил август ойида Кобул ҳукумати ағдарилганидан кейин АҚШ ва Европа томонидан музлатилган 9 миллиард долларлик давлат активларини қайтариш ташаббусини ҳам илгари сурди.

Марказий Осиё сув танқислиги бўйича муаммоли минтақа ҳисобланади, Ўзбекистон ва Туркманистон эса "кескин сув танқислиги" тоифасига киради. Афғонистонда қурилаётган Қўштепа канали Амударё сувлари оқимини 15-20 фоизга камайтириб, бу Ўзбекистон ва Туркманистон билан зиддиятларни кучайтириши мумкин эди – бу эса Марказий Осиё қишлоқ хўжалиги учун ҳалокатли бўларди. (Ўзбекистонда қишлоқ хўжалиги ЯИМнинг 25 фоизини ва ишчи кучининг 26 фоизини ташкил қилади.)

2025 йил апрель ойида Ўзбекистон ва Афғонистон Амударё ҳавзаси сув ресурсларини биргаликда бошқариш бўйича келишувга эришдилар.

Ўзбекистон ҳозирча Толибон бошқарувидаги Афғонистон ҳукуматини расман тан олмаган бўлса-да, сув бўйича чегарадош ҳамкорлик битими икки томонлама муносабатлар тобора "институционал тус олаётганини" кўрсатади. Тошкент ўз манфаатларини устувор деб билади, бу фақат сув билан боғлиқ масалаларгина эмас, балки Афғонистонда бошпана топган 20 га яқин террористик гуруҳ таҳдиди билан ҳам боғлиқ.

Сув муаммосини тинч йўл билан ҳал қилиш бўйича бир қадам – бу Афғонистонни 1992 йилдаги Алмати битимига қўшишдир. Бу битимда Совет Иттифоқи давридаги Марказий Осиё республикалари ўртасида сув тақсимоти тартибга солинади. Битимни Марказий Осиё Сув Координацияси бўйича давлатлараро комиссияси (ICWC)  амалга оширади. Афғонистонни ICWCга қўшиш – уни муаммонинг эмас, ечимнинг бир қисмини ҳал қилиш йўлидир. Бу Толибонга минтақадаги "қоидалар"ни ўргатади ва республика расмийларига Толибон раҳбарларининг шахси, мотивлари ва устувор йўналишларини яхшироқ тушунишга имкон беради.

Бошқа уланиш ташаббуслари қуйидагиларни ўз ичига олади:

·       Термиз эркин иқтисодий зонаси, Афғонистон фуқаролари учун 2 ҳафталик визани, божхона идораси, меҳмонхона, омборхона ва йилига 100 минг юк машинаси ҳамда 900 минг тонна юк ҳажмини қабул қилиш имкониятини тақдим этади.

·       Транс-Афғон темирйўли, 7 миллиард долларлик, 765 километр узунликдаги Покистон портларига олиб борувчи йўл бўлиб, транспорт харажатларини 30–40 фоизга камайтириши кутилмоқда. Шунингдек, Ўзбекистон ушбу йўлни Ҳаиратондан Ҳиротгача кенгайтириш бўйича дастлабки тадқиқотларни бошлаши мумкин – бу эса Эрон ва Туркманистон билан савдо учун замин яратади.

·       Сурхан–Пули-Хумри электр узатиш линияси, Афғонистон транспорт тизимини электрлаштиришга хизмат қиладиган 1000 МВт қувватга эга бўлади ва эҳтимолий тарзда Тожикистон, Қирғизистон, Афғонистон ва Покистон ўртасидаги қўшма лойиҳа – CASA-1000 билан боғланади. (Ўзбекистон ҳозирнинг ўзида Афғонистонга электр энергиясининг 60 фоизини етказиб бераётган асосий экспортчидир.)

Линия ишга тушгач, Ўзбекистоннинг Афғонистонга электр экспорти 70 фоизга ошади – бу кунига 24 миллион кВт/соат ёки йилига 6 миллиард кВт/соатга етади. Лойиҳа умумий 245,6 кмни ташкил этади, шундан 45 км Ўзбекистон ҳудудида – аллақачон қуриб битказилган – ва 200,6 км Афғонистон ичида. Ушбу линия нафақат электр таъминотини яхшилайди, балки Ҳаиратон–Мозори Шариф темир йўлини электрлаштириш орқали транспорт харажатларини камайтиради, дизель поездларни тоза электр локомотивларга алмаштиради.

2024 йилда Ўзбекистон ва Афғонистон ўртасидаги савдо ҳажми 1,1 миллиард АҚШ долларига етди, кўпчилик экспорт Ўзбекистондан бўлди. Тошкент Афғонистонга фақат хавф сифатида эмас, балки минтақавий кўприк сифатида қарайди.

Афғонистондан чиқаётган террор таҳдидлари ҳақида хавотир мавжуд бўлса-да, Толибон ва АҚШ ўртасидаги разведка ҳамкорлиги "Ал-Қоида" ва "Исломий Давлат–Хуросон"га қарши курашишда муҳим аҳамиятга эга.

Ташқи аралашув Афғонистонда одатда фожиага олиб келган, лекин агар Тошкент Толибон ичидаги мўътадил кучлар билан ишлай олса, бу кучлар Қандаҳордаги радикаллар устидан устунликка эришиши мумкин.

Ўзбекистон, шунингдек, Марказий Осиёдаги стратегик фойдали қазилмаларни ўзлаштиришда муҳим роль ўйнаши мумкин. АҚШ ҳукумати белгилаган 50 муҳим минералнинг 12 тасини 100% импорт қилади. Марказий Осиё ва Афғонистон бу ресурсларга бой, аммо транспорт ва сув танқислиги муаммо туғдиради. Яқинда Хитойнинг янги технологияси бу муаммоларни юмшатиши мумкин, бироқ бу АҚШ учун геосиёсий хавфдир.

Транс-Афғон темирйўлининг ҳатто қисман якунланиши Афғонистон ресурсларини қайта ишлаш учун Марказий Осиёга олиб чиқиш имконини беради. Аммо Ғарб бу ресурсларнинг Россия ва Хитойга кетмаслиги учун жиддий инвестиция таклиф қилиши зарур.

Сўнгги ўн йилликда Тошкент Марказий Осиёни "хавфсиз қўшничилик" ҳудудига айлантиришга ҳаракат қилмоқда. АҚШ билан ҳамоҳанг бўлган сиёсат – чегараларни тинчлик йўли билан ҳал қилиш, Кобулда кенг вакилликка асосланган ҳукумат тузиш – Вашингтонни қизиқтиради. Аммо минтақа хавфсизлиги тушунчаси Марказий Осиёда анча кенг – у савдо, инсон тараққиёти, Россия, Хитой, Эрон ва Афғонистон билан одатий сиёсий алоқаларни ҳам қамраб олади.

2025-йил апрель ойида президент Шавкат Мирзиёев Афғонистондаги инқирозни енгиш учун Европа Иттифоқи ва бошқа халқаро ҳамкорлар билан ҳамкорлик қилишга тайёрлигини эълон қилди. Бу баёнот Толибон томонидан ижобий кутиб олинди.