AQSh Eron aviakompaniyalarini butun dunyoda cheklay oladimi?

AQSh Eron aviakompaniyalariga qarshi sanksiyalarni kuchaytirib, ularning xalqaro faoliyatini amalda cheklashni rejalashtirmoqda. AQSh Moliya vaziri Skott Bessentning aytishicha, 23-sentabrdan Eron aviakompaniyalariga xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalar ham AQSh sanksiyalariga duch kelishi mumkin.

Vashington nafaqat aviakompaniyalarning o‘ziga, balki ularga yoqilg‘i quyish, aeroport xizmatlari ko‘rsatish, yer usti xizmatlarini taqdim etish va chipta sotish bilan shug‘ullanuvchi kompaniyalarga ham bosim o‘tkazmoqchi.

Eron aviakompaniyalariga nima bo‘ladi?

AQSh 8-sentabr kuni Eronning 27 ta aviakompaniyasining barchasiga nisbatan sanksiya joriy qilgan. Mamlakatning xalqaro yo‘nalishlarda faoliyat yuritayotgan asosiy tashuvchilari qatorida Mahan Air, davlatga tegishli Iran Air va Qeshm Air bor.

Mahan Air Eronning eng keng xalqaro tarmoqqa ega aviakompaniyasi hisoblanadi. U Xitoy, Hindiston, Iroq, Pokiston, Tailand va Birlashgan Arab Amirliklariga parvozlarni amalga oshiradi. Turkiya va Ummon yo‘nalishlaridagi ayrim reyslar esa to‘xtatilgan.

Iran Air’ning Yevropadagi avvalgi keng tarmog‘i sanksiyalar, samolyotlar yetishmasligi va mintaqadagi urush sabab deyarli yo‘qolgan. Hozir aviakompaniyaning xalqaro yo‘nalishlari asosan Iroq va Turkiya bilan cheklangan.

Qaysi aeroportlar ta’sir ostida qolishi mumkin?

Eron aviakompaniyalarining parvozlari cheklansa, eng katta ta’sir Istanbul, Najaf, Bag‘dod, Dubay, Nyu-Dehli, Lahor, Pekin, Shanxay, Guanchjou, Shenchjen va Pxuket kabi shaharlardagi aeroportlarga tushishi mumkin.

Al Jazeera ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda Eronga kirib-chiqqan yo‘lovchilar soni 46,2 million kishini tashkil qilgan. Shundan 11,2 millioni xalqaro reyslardan foydalangan, qariyb 7,2 million yo‘lovchi esa Eron aviakompaniyalarida parvoz qilgan.

AQSh Eron samolyotlariga boshqa davlatlar havo hududini yopib qo‘ya olmaydi. Biroq ularga xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalarga sanksiya tahdidi aviakompaniyalarning xalqaro faoliyatini jiddiy qiyinlashtirishi mumkin.

Boshqa davlatlar AQSh talablariga qo‘shiladimi?

Tahlilchilar bu masalada davlatlarning pozitsiyasi turlicha bo‘lishini kutmoqda.

Iroq Eron bilan turizm va iqtisodiy aloqalari sabab AQShdan istisno talab qilishi mumkin. Pokiston ham Eron bilan chegaradoshligi, savdo va madaniy aloqalari tufayli Vashington talablariga to‘liq qo‘shilmasligi mumkin.

Xitoy esa AQShning bir tomonlama sanksiyalarini noqonuniy deb atagan. Turkiya ham Eron bilan mavjud iqtisodiy va turizm aloqalari sabab bunday cheklovlarga qarshilik ko‘rsatishi mumkin.

Birlashgan Arab Amirliklari esa AQSh siyosatiga yaqinroq pozitsiyani tanlashi ehtimoli bor.

Eronlik yo‘lovchilar uchun oqibatlar qanday bo‘ladi?

Sanksiyalar avvalo parvozlar narxining oshishiga olib kelishi mumkin. Mutaxassislar ayrim yo‘nalishlarda aviachiptalar narxi allaqachon keskin oshganini ta’kidlagan.

Eron iqtisodiyotidagi qiyinchiliklar va milliy valyutaning qadrsizlanishi fonida qo‘shimcha transport xarajatlari aholiga yanada katta bosim qilishi mumkin.

Eronlik yo‘lovchilar muqobil yo‘llarni tanlashiga to‘g‘ri kelishi ehtimoli bor. Ular Turkiya, Iroq, Armaniston yoki Pokiston orqali quruqlik va dengiz transportidan foydalanishi mumkin. Biroq bunday yo‘nalishlar safar vaqtini va xarajatlarni oshiradi.

Aviakompaniyalar uchun yana bir muammo

Eron aviakompaniyalarining samolyot parki allaqachon eskirgan. Sanksiyalar sabab ehtiyot qismlar, texnik xizmat va boshqa zarur resurslardan foydalanish yanada qiyinlashishi mumkin.

Tahlilchilardan biri bunday cheklovlar Eron aviatsiyasining amaldagi parkidagi samolyotlarning qariyb uchdan birini tez orada parvozdan chiqarib qo‘yishi mumkinligini aytgan.

AQShning asosiy maqsadi — Eron aviatsiya sektoriga xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalarni moliyaviy jihatdan cheklash. Vashington bunday kompaniyalarning AQSh moliya tizimi va dollar operatsiyalaridan foydalanish imkoniyatlarini qisqartirishi mumkin.

Natijada sanksiyalar faqat Eron aviakompaniyalariga emas, balki aeroportlar, yonilg‘i yetkazib beruvchilar, yer usti xizmatlari va chipta sotuvchi kompaniyalarga ham ta’sir qilishi mumkin.

Muallif: Hasanboy OCHUN