АҚШ Эрон авиакомпанияларини бутун дунёда чеклай оладими?

АҚШ Эрон авиакомпанияларига қарши санкцияларни кучайтириб, уларнинг халқаро фаолиятини амалда чеклашни режалаштирмоқда. АҚШ Молия вазири Скотт Бессентнинг айтишича, 23 сентябрдан Эрон авиакомпанияларига хизмат кўрсатувчи компаниялар ҳам АҚШ санкцияларига дуч келиши мумкин.

Вашингтон нафақат авиакомпанияларнинг ўзига, балки уларга ёқилғи қуйиш, аэропорт хизматлари кўрсатиш, ер усти хизматларини тақдим этиш ва чипта сотиш билан шуғулланувчи компанияларга ҳам босим ўтказмоқчи.

Эрон авиакомпанияларига нима бўлади?

АҚШ 8 сентябрь куни Эроннинг 27 та авиакомпаниясининг барчасига нисбатан санкция жорий қилган. Мамлакатнинг халқаро йўналишларда фаолият юритаётган асосий ташувчилари қаторида Mahan Air, давлатга тегишли Iran Air ва Qeshm Air бор.

Mahan Air Эроннинг энг кенг халқаро тармоққа эга авиакомпанияси ҳисобланади. У Хитой, Ҳиндистон, Ироқ, Покистон, Таиланд ва Бирлашган Араб Амирликларига парвозларни амалга оширади. Туркия ва Уммон йўналишларидаги айрим рейслар эса тўхтатилган.

Iran Air’нинг Европадаги аввалги кенг тармоғи санкциялар, самолётлар етишмаслиги ва минтақадаги уруш сабаб деярли йўқолган. Ҳозир авиакомпаниянинг халқаро йўналишлари асосан Ироқ ва Туркия билан чекланган.

Қайси аэропортлар таъсир остида қолиши мумкин?

Эрон авиакомпанияларининг парвозлари чекланса, энг катта таъсир Истанбул, Нажаф, Бағдод, Дубай, Нью-Деҳли, Лоҳур, Пекин, Шанхай, Гуанчжоу, Шэньчжэнь ва Пхукет каби шаҳарлардаги аэропортларга тушиши мумкин.

Al Jazeera маълумотларига кўра, 2025 йилда Эронга кириб-чиққан йўловчилар сони 46,2 миллион кишини ташкил қилган. Шундан 11,2 миллиони халқаро рейслардан фойдаланган, қарийб 7,2 миллион йўловчи эса Эрон авиакомпанияларида парвоз қилган.

АҚШ Эрон самолётларига бошқа давлатлар ҳаво ҳудудини ёпиб қўя олмайди. Бироқ уларга хизмат кўрсатувчи компанияларга санкция таҳдиди авиакомпанияларнинг халқаро фаолиятини жиддий қийинлаштириши мумкин.

Бошқа давлатлар АҚШ талабларига қўшиладими?

Таҳлилчилар бу масалада давлатларнинг позицияси турлича бўлишини кутмоқда.

Ироқ Эрон билан туризм ва иқтисодий алоқалари сабаб АҚШдан истисно талаб қилиши мумкин. Покистон ҳам Эрон билан чегарадошлиги, савдо ва маданий алоқалари туфайли Вашингтон талабларига тўлиқ қўшилмаслиги мумкин.

Хитой эса АҚШнинг бир томонлама санкцияларини ноқонуний деб атаган. Туркия ҳам Эрон билан мавжуд иқтисодий ва туризм алоқалари сабаб бундай чекловларга қаршилик кўрсатиши мумкин.

Бирлашган Араб Амирликлари эса АҚШ сиёсатига яқинроқ позицияни танлаши эҳтимоли бор.

Эронлик йўловчилар учун оқибатлар қандай бўлади?

Санкциялар, аввало, парвозлар нархининг ошишига олиб келиши мумкин. Мутахассислар айрим йўналишларда авиачипталар нархи аллақачон кескин ошганини таъкидлаган.

Эрон иқтисодиётидаги қийинчиликлар ва миллий валютанинг қадрсизланиши фонида қўшимча транспорт харажатлари аҳолига янада катта босим қилиши мумкин.

Эронлик йўловчилар муқобил йўлларни танлашига тўғри келиши эҳтимоли бор. Улар Туркия, Ироқ, Арманистон ёки Покистон орқали қуруқлик ва денгиз транспортидан фойдаланиши мумкин. Бироқ бундай йўналишлар сафар вақти ва харажатларни оширади.

Авиакомпаниялар учун яна бир муаммо

Эрон авиакомпанияларининг самолёт парки аллақачон эскирган. Санкциялар сабаб эҳтиёт қисмлар, техник хизмат ва бошқа зарур ресурслардан фойдаланиш янада қийинлашиши мумкин.

Таҳлилчилардан бири бундай чекловлар Эрон авиациясининг амалдаги паркидаги самолётларнинг қарийб учдан бир қисмини тез орада парвоздан чиқариб қўйиши мумкинлигини айтган.

АҚШнинг асосий мақсади — Эрон авиация секторига хизмат кўрсатувчи компанияларни молиявий жиҳатдан чеклаш. Вашингтон бундай компанияларнинг АҚШ молия тизими ва доллар операцияларидан фойдаланиш имкониятларини қисқартириши мумкин.

Натижада санкциялар нафақат Эрон авиакомпанияларига, балки аэропортлар, ёқилғи етказиб берувчилар, ер усти хизматлари ва чипта сотувчи компанияларга ҳам таъсир қилиши мумкин.

Муаллиф: Ҳасанбой ОЧУН