Dunyo siyosatiga qutblanishlarning taʼsiri

Yana bir dolzarb jihat – elitalar oʻrtasidagi kurashning kuchayib borayotganidir.  Ushbu raqobat asosan AQSh va Rossiya kabi buyuk davlatlar boshchiligida olib borilmoqda, ular oʻz taʼsir doirasini kengaytirish yoʻlida, turli maydonlarda toʻqnash kelmoqda. Natijada, global tartib tobora koʻproq fragmentatsiyalashib, koʻp qutbli va notekis koʻrinish kasb etmoqda.

1. Noanʼanaviy texnologik markazlarning oʻsishi.

2025 yilga kelib, global texnologik ekotizim anʼanaviy yetakchi boʻlgan Silikon vodiysining sobiq isteʼmolchilari tomon siljimoqda. Bu — geosiyosiy oʻzgarishlar, strategik investitsiyalar va mahalliy texnologik infratuzilmalar taʼsirida yuzaga kelayotgan geotexnologik siljishdir. Xitoy, Hindiston, Vetnam va Braziliya kabi davlatlar innovatsion markazlar sifatida paydo boʻlmoqda. Xitoy kvant texnologiyalari, sunʼiy intellekt, biotexnologiya, materialshunoslik va boshqa koʻplab muhim texnologiyalar sohasida oʻzini juda kuchli raqobatchi sifatida mustahkamladi. Davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlanayotgan tashabbuslar - kvantga chidamli kriptografiya va CRISPR asosidagi gen terapiyasi orqali mamlakat sogʻliqni saqlash va kiberxavfsizlik boʻyicha global standartlarni qayta belgilamoqda. 

Hindistonning texnologik sektori - ayniqsa sunʼiy intellekt agentlari startaplari va yarimoʻtkazgich ishlab chiqarish sohasidagi yutuqlar tufayli - himoya sanoati va fazoviy texnologiyalarga yoʻnaltirilgan milliard dollarlik sarmoyalarni oʻziga jalb qilmoqda. Bu borada Stoke Space va Hadrian kabi kompaniyalar yetakchilik qilmoqda.

Vetnam esa yarimoʻtkazgichlar qiymat zanjirining muhim boʻgʻiniga aylangan. Bu, ayniqsa, AQSh va Xitoy oʻrtasidagi geosiyosiy taranglik ortidan, kompaniyalar ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilishni boshlagani bilan bogʻliq.

"Xususiy bulut" (private  cloud) va gibrid hisoblash tizimlarining rivojlanishi esa mintaqaviy ixtisoslashuvning global tendensiyasining bir qismi sifatida koʻzga tashlanmoqda. Masalan, Braziliya - oʻzining Amazon mintaqasi tabiiy resurslaridan foydalangan holda - qayta tiklanuvchi energiya asosidagi barqaror sunʼiy intellekt markazlarini yaratish tashabbusida faol.   Bu yondashuv global iqlim maqsadlariga mos keladi.

Afrika davlatlari esa markazlashmagan raqamli infratuzilmani - xususan, blokcheyn asosidagi boshqaruv tizimlarini - joriy etish orqali mustamlakachilikdan qolgan boshqaruv modellaridan xalos boʻlishga urinmoqda.

Ushbu yangi texnologik markazlar, katta ehtimol bilan, 2030 yilgacha texnologiya boshqaruvi va intellektual mulk boʻyicha gʻarb yetakchiligini jiddiy ravishda sinovdan oʻtkazadi. Biroq xavf-xatarlar ham mavjud: xususan, davlat tomonidan haddan ziyod nazorat (Xitoyning sunʼiy intellektni tartibga solish modelida koʻringanidek) va yuqori malakali kadrlarning rivojlanayotgan mamlakatlardan chiqib ketishi (brain drain) uzoq muddatli taraqqiyotni izdan chiqarishi mumkin.

2. Global siyosatda oʻta oʻng va oʻta chap kuchlar oʻrtasidagi tafovutning chuqurlashuvi.

2025 yilda siyosiy qutblanish eng yuqori choʻqqisiga yetdi - bu holat, ayniqsa, Amerikalar va Yevropada populistik kuchlarning kuchayishi bilan ideologik farqlarning keskinlashuvi va xalqaro koalitsiyalarning yemirilishida yaqqol namoyon boʻlmoqda. 

Oʻn yillab demokratiya qadriyatlarini ustuvor qoʻyib boshqarib kelgan siyosiy tuzilmalar hozirda milliy manfaatlarni birinchi oʻringa qoʻyuvchi siyosiy kuchlar tomonidan jiddiy sinovga olinmoqda. Bu, oʻz navbatida, xalqaro siyosat meʼyorlarini qayta shakllantirishga olib kelmoqda.

Ukrainaning urushdan vayron boʻlgan Borodyanka shahridagi bolalar Rossiya oʻqqa tutilishi natijasida vayron boʻlgan turar-joy binosi yonida oʻynamoqda. 2022 yildan beri Ukrainada urush avj olmoqda. Foto: Sergey Chuzavkov/SOPA Images/Getty Images orqali LightRocke

Yevropa Ittifoqi miqyosida oʻta oʻng kuchlar, xususan Germaniyadagi AfD(Almaniya uchun muqobil partiyasi) va Fransiyadagi Milliy miting (Natinal Rally) partiyalari iqlim va migratsiya siyosatiga qarshi chiqib, ushbu yoʻnalishlarni elitalar tomonidan oddiy ishchi sinf muammolarini eʼtiborsiz qoldiruvchi choralar sifatida talqin qilmoqda.

Ayni vaqtda, Ispaniya va Gretsiyadagi oʻta chap koalitsiyalar boylikni radikal tarzda qayta taqsimlash va tejamkorlikka (austerity) qarshi chora-tadbirlarni ilgari surib, milliy qonunchilik tizimlarida muvozanatsizlik va tanglik (legislative gridlock) yuzaga keltirmoqda.

Natijada, Yevropa Ittifoqi umumiy manfaatga doir dolzarb inqirozlarga - jumladan, Ukraina urushi va Oʻrta yer dengizi orqali bosib kelayotgan qochqinlar oqimiga - birgalikda javob berish qobiliyatidan mahrum boʻlib bormoqda.

Global miqyosda, Tramp maʼmuriyatining 2025-yilgi inauguratsiyadan soʻng qabul qilgan farmon va chora-tadbirlari xalqaro munosabatlarni tubdan oʻzgartirib yubormoqda. Xususan, xalqaro tashkilotlar va kelishuvlardan chiqish yoki cheklangan ishtirok haqidagi qarorlar, oʻta oʻng siyosiy maʼmuriyatlar oʻrtasidagi birdamlikni zaiflashtirdi, biroq oʻz navbatida, oʻta oʻng partiyalar taʼsir doirasini kengaytirish imkonini ham yaratdi.

2025 yilda eʼlon qilingan, asosan musulmon va Afrika davlatlariga qarshi yoʻnaltirilgan sayohat taqiqi (travel ban) Trampning millatchi va izolyatsionistik siyosatining davomidir. Bu chora AQShning xalqaro maydondagi ishonchini pasaytirgan holda, global kuch muvozanatini siljitmoqda.

Pan-Amerika mintaqasida bu qarorlar, Meksika va Kolumbiyadagi progressiv harakatlar boshchiligida, Argentinadagi va Chilidagi oʻng qanot hukumatlarga qarshi pozitsiyaning shakllanishiga olib keldi - ayniqsa narkotiklar va savdo masalalari boʻyicha keskin qarama-qarshiliklar yuzaga keldi. Bu kabi qutblanishlar koʻp tomonlama institutlarni yemirmoqda. Masalan, Braziliyada oʻtkazilishi rejalashtirilgan BMTning COP30 iqlim muzokaralari – oʻng qanot kuchlar chiqindilarni kamaytirish majburiyatlarini rad etsa, chap qanot esa tarixiy ekologik qarzdorlik uchun tovon talab qilsa – boshi berk koʻchaga kirib qolishi mumkin.

Markaziy konsensusning yemirilishi, yaʼni ilgari global boshqaruvni barqaror ushlab turgan moʻʼtadil kuchlarning yoʻqolishi, dunyoni oʻzaro raqobatdagi bloklarga ajratib yuborish xavfini kuchaytirmoqda. Oʻta oʻng va oʻta chap partiyalar oʻrtasidagi tafovut dunyo siyosatini misli koʻrilmagan darajada beqaror va xavfli makonga aylantirmoqda. "Oltin muvozanat" deb ataluvchi tushuncha - yaʼni tinchlik va farovonlik asosidagi siyosiy markaz - bu qarama-qarshiliklar ostida yemirilmoqda. Agar bu tafovut chuqurlashishda davom etsa, global miqyosdagi mojarolar, hattoki sivilizatsiyalar toʻqnashuvi yoki yangi dunyo urushi kabi keng koʻlamli inqirozlarni keltirib chiqarishi ehtimoldan xoli emas.

3. Elita sinfi toʻqnashuvi.

Bugungi kunda shakllanayotgan yangi sinfiy toʻqnashuv klassik marksistik model - proletariat va burjuaziya oʻrtasidagi ziddiyatdan farqli oʻlaroq, koʻproq xalqdan ajralgan, transmilliy elitalarga qarshi ommaning noroziligi sifatida namoyon boʻlmoqda. Buni eng yaxshi AQShning hozirgi tashqi siyosatida, xususan, Donald J. Tramp boshchiligidagi siyosatda kuzatish mumkin.

Jo Baydendan farqli oʻlaroq, u dunyoning "yirik oʻyinchilari" bilan aloqalarni deyarli barbod qildi va ularga hal qiluvchi elita maqomini olish imkoniyatini berdi, Donald Tramp endi muvaffaqiyatli avtoritar elitalar bilan muzokara olib borib va oʻz manfaatlarini birinchi oʻringa qoʻyib, elita maqomini oʻziga qaytarib olmoqda.

Tramp oʻzini dunyoning bosh qoʻmondoni va tinchlik oʻrnatuvchisi deb eʼlon qilmoqda va oʻzining muzokara mahoratini amalda koʻrsatmoqda. Uning hozirgacha erishgan muvaffaqiyatlaridan biri Rossiya bilan munosabatlarni normallashtirish yoʻlidagi qadamlar boʻlib, xususan, Vladimir Putin bilan yaxshi munosabatlar orqali, ikki tomonlama munosabatlarda toʻrt yillik tanaffusdan soʻng, bu amalga oshirildi.

Ikkinchidan, Tramp va KXDR rahbari Kim Chen In oʻrtasidagi munosabatlar ham eʼtiborga molik. Bu munosabatlar misli koʻrilmagan shaxsiy diplomatiya bilan xarakterlanadi, bunda oʻzaro maqtovlar, ramziy jestlar va yuqori darajadagi uchrashuvlar oʻz oʻrniga ega. Tramp oʻzining shaxsiy diplomatiyasi natijasida, hech boʻlmaganda maʼlum darajada, Kim Chen Inning tajovuzkor siyosatini yumshatishga va u bilan umumiy til topishga muvaffaq boʻldi.

Foto: Kevin Lim/The Straits Times via Reuters

Xalqaro munosabatlarda politsentriklik va qutblanishning oʻzaro taʼsiri dunyoning parchalanishi va raqobatdosh kuch markazlari mavjudligini ochib bermoqda. Birinchidan, Xitoyning kvant hisoblashdagi ustunligi, Hindistonning sunʼiy intellekt startaplari va Braziliyaning barqaror maʼlumot markazlari kabi noanʼanaviy texnologik markazlarning yuksalishi Gʻarb gegemonligi uchun xavf tugʻdirmoqda. Ikkinchidan, oʻta oʻng va oʻta chap partiyalar oʻrtasidagi tobora kengayib borayotgan tafovut koʻp tomonlama diplomatiyani beqarorlashtiruvchi omil sifatida koʻrilmoqda, bu Yevropa Ittifoqining notoʻgʻri ishlashi va Trampning millatchilik siyosatida yaqqol namoyon boʻlmoqda. Nihoyat, Trampning Vladimir Putin va Kim Chen In bilan munosabatlardagi tranzaksion diplomatiyasi shakllantirgan elita kurashi populistik rahbarlar va transmilliy elitalar oʻrtasidagi toʻqnashuvni taʼkidlamoqda, bunda birinchilari oʻz mamlakatlari manfaatlaridan koʻra shaxsiy doʻstlikni afzal koʻrmoqda. Natijada, texnologik markazning yoʻqolishi, mafkuraviy ekstremizm va elita kurashidan iborat beqaror muhit shakllanmoqda, bu global boshqaruvni parchalab tashlash xavfini keltirib chiqarmoqda.