Энг норози авлод

Сўнгги йилларда Осиё ва Европадаги норозилик намойишларида ёшлар фаол қатнашиб, айрим ҳолларда сиёсий ўзгаришларга туртки берди. Ижтимоий тармоқлар уларнинг тез сафарбар бўлишини осонлаштирди, бироқ норозиликнинг асосий сабаблари кўпинча коррупция, иқтисодий қийинчиликлар ва давлат бошқарувидан қониқмаслик билан боғлиқ. Хўш, Z авлоди ҳақиқатан ҳам мустақил сиёсий кучга айланаяптими?

Z авлоди — 1997 йилдан бошлаб туғилганларни қамраб олувчи авлод сифатида таърифланади. Унинг вакиллари интернет ва рақамли технологиялар кундалик ҳаётнинг ажралмас қисмига айланган даврда улғайган. Аммо ёшларни бирлаштираётган нарса фақат технология эмас: иш топиш имкониятлари, таълим сифати, ижтимоий тенгсизлик ва сиёсий тизимга ишонч ҳам уларнинг кун тартибида муҳим ўрин тутади.

Шу сабабли «энг норози авлод» иборасини илмий жиҳатдан тасдиқланган умумий тавсиф эмас, балки сўнгги норозиликлар фонида пайдо бўлган талқин сифатида кўриш керак.

Норозиликнинг илдизи — интернетдан ташқарида

Сўнгги йиллардаги воқеалар норозиликлар турли сабаблардан келиб чиқишини кўрсатади. Мьянмада 2021 йилги ҳарбий тўнтаришдан кейин ёшлар демократияни тиклаш ва ҳарбий бошқарувга қарши ҳаракатларда фаол қатнашди. Ижтимоий тармоқлар намойишлар ҳақида хабар тарқатиш ва фуқаролик итоатсизлигини мувофиқлаштиришга ёрдам берди. Ҳарбий ҳукумат эса интернетни чеклаш ва мустақил ахборот манбаларини бостириш чораларини қўллади.

Шри-Ланкада 2022 йилда оммавий норозиликлар иқтисодий инқироз фонида кучайди. Ёқилғи, озиқ-овқат ва дори-дармон танқислиги, нархлар ошиши ва электр таъминотидаги узилишлар аҳолининг норозилигини кескинлаштирди. Намойишчилар президент Готабая Раджапакса ва ҳукуматни жавобгарликка тортишни талаб қилди. Раджапакса мамлакатни тарк этди ва истеъфога чиқди. Бу воқеа ижтимоий тармоқлар сафарбарликни тезлаштириши мумкинлигини, аммо оммавий норозиликнинг асосида кундалик ҳаётга бевосита таъсир қиладиган муаммолар турганини кўрсатди. 

Бангладешда эса 2024 йил июнида давлат хизматидаги иш ўринлари учун квота тизимига қарши бошланган талабалар намойишлари ҳукуматга қарши кенгроқ ҳаракатга айланди. 5 августда бош вазир Шайх Ҳасина ҳокимиятдан кетди. БМТ Инсон ҳуқуқлари бўйича бошқармаси кейинчалик 2024 йил июл–август воқеаларини ўрганиб, намойишларни бостириш даврида 1 400 нафаргача одам ҳалок бўлган бўлиши мумкинлигини билдирди. 

Бу мисолларнинг умумий жиҳати — норозиликнинг аниқ ижтимоий ёки сиёсий сабабларга эга бўлгани. Рақамли платформалар одамларни бирлаштирган, лекин уларни кўчага олиб чиққан омиллар фақат интернетдаги муҳокамалар билан чекланмаган.

Непал: интернет чеклови норозиликни тўхтатмади

2025 йил сентябрида Непал ҳукумати рўйхатдан ўтиш талабларини бажармаган бир қатор ижтимоий тармоқ ва онлайн платформаларга киришни чеклади. Бу қарор коррупция, қариндош-уруғчилик ва сиёсий элиталарнинг имтиёзларидан норози ёшлар орасида кескин муносабат уйғотди. 8 сентябрда бошланган намойишлар хавфсизлик кучлари билан тўқнашувлар ортидан янада авж олди. Бош вазир К.П. Шарма Оли истеъфога чиқди, собиқ бош судя Сушила Карки эса муваққат ҳукумат раҳбари бўлди.

Норозиликнинг сабаблари ижтимоий тармоқлар тақиқидан анча кенг эди. Ёшлар сиёсий элиталарнинг имтиёзлари, коррупция ва ўз келажагига доир имкониятлар чекланганидан норози бўлган. Интернетдаги муҳокамалар бу норозиликни умумий талабга айлантиришга ёрдам берди. 

Сиёсий ўзгаришлар кейинчалик сайлов жараёнида ҳам намоён бўлди. 2026 йил 5 мартдаги парламент сайловида Растрия Сватантра партияси катта ғалабага эришди. 27 мартда эса Катманду шаҳрининг собиқ мери Балендра Шоҳ бош вазир сифатида қасамёд қилди. Бироқ бу натижани фақат кўча намойишлари билан изоҳлаш тўғри бўлмайди: норозиликлар эски сиёсий тизимга бўлган ишонч инқирозини очиб берди, сайлов эса янги сиёсий кучнинг ҳокимиятга келишига имкон яратди. 

Франция ва Ҳиндистон: норозилик сабаблари бир хил эмас

2026 йил сентябрида Францияда мактаб ва таълим тизимидаги муаммолар юзасидан ўқувчилар намойишлари бошланди.

 Ҳаракат ўқитувчилар етишмовчилиги, синфларнинг гавжумлиги, мактаб биноларининг ёмон ҳолати ва таълим имкониятларидаги тенгсизликка қарши норозиликни ифодалади. 6 октябрь куни Associated Press мамлакат бўйлаб 266 мингдан ортиқ киши намойишларда қатнашгани ҳақида хабар берди. Ўқувчилар билан бирга ўқитувчилар ва касаба уюшмалари ҳам ҳаракатга қўшилди. 8 октябрда ҳукумат мактабларга 3 минг нафар малакали педагог юборишини эълон қилди. 

Ҳиндистонда эса 2026 йилда турли масалаларга доир норозиликлар кузатилди. Июн ойида тиббиёт олийгоҳларига кириш имтиҳони — NEET билан боғлиқ муаммолар ва саволлар сизиб чиқиши ҳақидаги даъволар талабалар норозилигига сабаб бўлди. Ҳукумат имтиҳон билан боғлиқ қонунбузарликлар сабаб Телеграмга вақтинчалик чеклов киритди. 

Октябрь бошидаги бошқа намойишлар эса сайловчилар рўйхатини қайта кўриб чиқиш жараёнига қарши қаратилди. «Cockroach Janta Party» ҳаракати вакиллари Сайлов комиссияси раҳбарининг истеъфосини талаб қилди. 10 октябрь куни полиция ҳаракат асосчиси Абхижит Дипкени Деҳлида режалаштирилган намойиш олдидан ҳибсга олди. Бу воқеаларни NEET можаросининг давоми сифатида эмас, турли сабаблар ва иштирокчиларга эга алоҳида норозиликлар сифатида кўриш лозим. 

Франция ва Ҳиндистон мисоллари ёшлар ҳаракати фақат ҳукуматни ағдариш ёки давлат тизимини ўзгартиришга қаратилмаслигини кўрсатади. У таълим сифати, адолатли танлов, давлат идораларининг жавобгарлиги ёки сайлов жараёнининг шаффофлиги каби аниқ масалаларга ҳам қаратилиши мумкин.

Ижтимоий тармоқлар — сабабми ёки сафарбарлик воситасими?

Z авлодининг сиёсий фаоллигини тушунишда интернетнинг ролини тўғри баҳолаш муҳим. Рақамли платформалар муаммони кўпчиликка етказади, одамларни умумий талаб атрофида бирлаштиради, намойишлар ҳақидаги видеоларни тарқатади ва турли ҳудудлардаги иштирокчилар ўртасида алоқа ўрнатади.

2025 йилда Карнеги жамғармасида эълон қилинган таҳлил ижтимоий тармоқлар шахсий норозиликларни кенгроқ адолатсизлик ҳисси билан боғлашини, умумий рамз ва талаблар шаклланишига ёрдам беришини таъкидлайди. Шу билан бирга, бундай ҳаракатлар барқарор ташкилот ва аниқ келишилган мақсадларга эга бўлмаса, ички келишмовчиликлар ҳамда зўравонлик хавфини бошқариш қийинлашиши мумкин. 

Рақамли майдон ҳукуматлар учун ҳам назорат воситасига айланиши мумкин. Science Advances журналида чоп этилган шарҳ ижтимоий тармоқлар фаолларга ахборот тарқатиш имконини бериши билан бирга, кузатув, цензура ва босим ўтказиш учун ҳам ишлатилиши мумкинлигини кўрсатади.  Демак, ижтимоий тармоқларни норозиликнинг ягона сабаби деб бўлмайди. У кўпинча мавжуд муаммоларни кўринадиган қилади, норозиликни тез ёяди ва жамоавий ҳаракатни мувофиқлаштиради. Лекин у иш ўринлари яратмайди, коррупцияни ўз-ўзидан бартараф этмайди ва давлат идораларини автоматик равишда ҳисобдор қилмайди.

Ёлғизлик сиёсий норозиликка ундайдими?

Ёшлар орасидаги ёлғизлик ва сиёсий фаоллик алоқаси бўйича тадқиқотлар мавжуд, бироқ уларнинг натижаларидан эҳтиёткорлик билан фойдаланиш керак. Сухён Бэнинг 2024 йилда эълон қилинган ва ҳали илмий тақризидан ўтган журнал мақоласи мақомига эга бўлмаган тадқиқоти АҚШдаги бир нечта йирик сўров маълумотларини таҳлил қилган. Унда ёлғизлик овоз бериш каби анъанавий сиёсий иштирок билан салбий, норозилик намойишлари, петиция ва бойкот каби шакллар билан эса ижобий боғлиқлик кўрсатган.

 Бу натижа ёлғизлик одамни албатта намойишга олиб чиқади, дегани эмас. Тадқиқот кузатилган боғлиқликни кўрсатади, лекин унинг сабабини тўлиқ аниқламайди. Бундан ташқари, АҚШдаги маълумотларни Непал, Бангладеш ёки бошқа мамлакатлардаги ёшлар хулқига бевосита татбиқ этиш мумкин эмас.

Гэллапнинг 2025 йилда эълон қилинган АҚШ сўровида доимий ёки тез-тез ёлғизлик ҳис қиладиган 18–29 ёшли эркакларнинг 45 фоизи, аёлларнинг эса 25 фоизи сиёсий мақсадга эришиш учун зўравонлик айрим ҳолатларда мақбул бўлиши мумкинлигини билдирган.

Ижтимоий узилиш айрим одамларнинг сиёсий муносабатларига алоқадор бўлиши мумкин, лекин намойишга чиқиш қарорига иқтисодий вазият, адолатсизлик ҳисси, шахсий тажриба ва сиёсий имкониятлар ҳам таъсир қилади.

Ёшлар ҳаракати сиёсий кучга айланадими?

Сўнгги воқеалар Z авлоди сиёсий жараёнларга таъсир кўрсатиш имкониятига эга эканини намоён қилмоқда. Улар оммавий намойишлар орқали ҳукуматларга босим ўтказиши, муайян масалаларни кун тартибига олиб чиқиши, сайловларда янги сиёсий кучларни қўллаб-қувватлаши ёки давлат идораларидан жавоб талаб қилиши мумкин.

Бироқ ёшларни ягона мақсад ва қарашларга эга, бирлашган глобал ҳаракат сифатида тасвирлаш нотўғри. Непалда коррупция ва сиёсий элиталарнинг имтиёзлари, Бангладешда давлат хизматидаги квоталар, Шри-Ланкада иқтисодий инқироз, Францияда таълим сифати, Ҳиндистонда эса имтиҳонлар ва сайловчилар рўйхати билан боғлиқ масалалар норозиликнинг асосий сабабларига айланди. Бу талаблар бир-биридан фарқ қилади.

Ижтимоий тармоқлар ёшларнинг ўзаро алоқа қилиши ва сафарбарлигини осонлаштиради. Аммо норозиликнинг сиёсий натижага айланиши ҳаракатнинг мақсадлари, ташкилий салоҳияти, бошқа ижтимоий гуруҳлар билан ҳамкорлиги ва давлат институтларининг жавобига ҳам боғлиқ.

Шунинг учун Z авлодини “энг норози авлод” деб аташдан кўра, уни ўз талабларини оммавий ифодалашнинг янги имкониятларига эга авлод сифатида кўриш аниқроқ. Унинг сиёсий кучга айланишини намойишлар сони билангина эмас, балки бу ҳаракатлар давлат сиёсати, сайловлар ва узоқ муддатли ислоҳотларга қандай таъсир кўрсатаётгани билан баҳолаш керак.

Муаллиф: Мафтуна Бахт