Eng norozi avlod

So‘nggi yillarda Osiyo va Yevropadagi norozilik namoyishlarida yoshlar faol qatnashib, ayrim hollarda siyosiy o‘zgarishlarga turtki berdi. Ijtimoiy tarmoqlar ularning tez safarbar bo‘lishini osonlashtirdi, biroq norozilikning asosiy sabablari ko‘pincha korrupsiya, iqtisodiy qiyinchiliklar va davlat boshqaruvidan qoniqmaslik bilan bog‘liq. Xo‘sh, Z avlodi haqiqatan ham mustaqil siyosiy kuchga aylanayaptimi?

Z avlodi — 1997-yildan boshlab tug‘ilganlarni qamrab oluvchi avlod sifatida ta’riflanadi. Uning vakillari internet va raqamli texnologiyalar kundalik hayotning ajralmas qismiga aylangan davrda ulg‘aygan. Ammo yoshlarni birlashtirayotgan narsa faqat texnologiya emas: ish topish imkoniyatlari, ta’lim sifati, ijtimoiy tengsizlik va siyosiy tizimga ishonch ham ularning kun tartibida muhim o‘rin tutadi.

Shu sababli «eng norozi avlod» iborasini ilmiy jihatdan tasdiqlangan umumiy tavsif emas, balki so‘nggi noroziliklar fonida paydo bo‘lgan talqin sifatida ko‘rish kerak.

Norozilikning ildizi — internetdan tashqarida

So‘nggi yillardagi voqealar noroziliklar turli sabablardan kelib chiqishini ko‘rsatadi. Myanmada 2021-yilgi harbiy to‘ntarishdan keyin yoshlar demokratiyani tiklash va harbiy boshqaruvga qarshi harakatlarda faol qatnashdi. Ijtimoiy tarmoqlar namoyishlar haqida xabar tarqatish va fuqarolik itoatsizligini muvofiqlashtirishga yordam berdi. Harbiy hukumat esa internetni cheklash va mustaqil axborot manbalarini bostirish choralarini qo‘lladi (https://2021-2025.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/burma/).

Shri-Lankada 2022-yilda ommaviy noroziliklar iqtisodiy inqiroz fonida kuchaydi. Yoqilg‘i, oziq-ovqat va dori-darmon tanqisligi, narxlar oshishi va elektr ta’minotidagi uzilishlar aholining noroziligini keskinlashtirdi. Namoyishchilar prezident Gotabaya Rajapaksa va hukumatni javobgarlikka tortishni talab qildi. Rajapaksa mamlakatni tark etdi va iste’foga chiqdi. Bu voqea ijtimoiy tarmoqlar safarbarlikni tezlashtirishi mumkinligini, ammo ommaviy norozilikning asosida kundalik hayotga bevosita ta’sir qiladigan muammolar turganini ko‘rsatdi. 

Bangladeshda esa 2024-yil iyunida davlat xizmatidagi ish o‘rinlari uchun kvota tizimiga qarshi boshlangan talabalar namoyishlari hukumatga qarshi kengroq harakatga aylandi. 5-avgustda bosh vazir Shayx Hasina hokimiyatdan ketdi. BMT Inson huquqlari bo‘yicha boshqarmasi keyinchalik 2024-yil iyul–avgust voqealarini o‘rganib, namoyishlarni bostirish davrida 1 400 nafargacha odam halok bo‘lgan bo‘lishi mumkinligini bildirdi.

Bu misollarning umumiy jihati — norozilikning aniq ijtimoiy yoki siyosiy sabablarga ega bo‘lgani. Raqamli platformalar odamlarni birlashtirgan, lekin ularni ko‘chaga olib chiqqan omillar faqat internetdagi muhokamalar bilan cheklanmagan.

Nepal: internet cheklovi norozilikni to‘xtatmadi

2025-yil sentabrida Nepal hukumati ro‘yxatdan o‘tish talablarini bajarmagan bir qator ijtimoiy tarmoq va onlayn platformalarga kirishni chekladi. Bu qaror korrupsiya, qarindosh-urug‘chilik va siyosiy elitalarning imtiyozlaridan norozi yoshlar orasida keskin munosabat uyg‘otdi. 8-sentabrda boshlangan namoyishlar xavfsizlik kuchlari bilan to‘qnashuvlar ortidan yanada avj oldi. Bosh vazir K.P. Sharma Oli iste’foga chiqdi, sobiq bosh sudya Sushila Karki esa muvaqqat hukumat rahbari bo‘ldi.

Norozilikning sabablari ijtimoiy tarmoqlar taqiqidan ancha keng edi. Yoshlar siyosiy elitalarning imtiyozlari, korrupsiya va o‘z kelajagiga doir imkoniyatlar cheklanganidan norozi bo‘lgan. Internetdagi muhokamalar bu norozilikni umumiy talabga aylantirishga yordam berdi. 

Siyosiy o‘zgarishlar keyinchalik saylov jarayonida ham namoyon bo‘ldi. 2026-yil 5-martdagi parlament saylovida Rastriya Swatantra partiyasi katta g‘alabaga erishdi. 27-martda esa Katmandu shahrining sobiq meri Balendra Shah bosh vazir sifatida qasamyod qildi. Biroq bu natijani faqat ko‘cha namoyishlari bilan izohlash to‘g‘ri bo‘lmaydi: noroziliklar eski siyosiy tizimga bo‘lgan ishonch inqirozini ochib berdi, saylov esa yangi siyosiy kuchning hokimiyatga kelishiga imkon yaratdi.

Fransiya va Hindiston: norozilik sabablari bir xil emas

2026-yil sentabrida Fransiyada maktab va ta’lim tizimidagi muammolar yuzasidan o‘quvchilar namoyishlari boshlandi. Harakat o‘qituvchilar yetishmovchiligi, sinflarning gavjumligi, maktab binolarining yomon holati va ta’lim imkoniyatlaridagi tengsizlikka qarshi norozilikni ifodaladi. 6-oktabr kuni Associated Press mamlakat bo‘ylab 266 mingdan ortiq kishi namoyishlarda qatnashgani haqida xabar berdi. O‘quvchilar bilan birga o‘qituvchilar va kasaba uyushmalari ham harakatga qo‘shildi. 8-oktabrda hukumat maktablarga 3 ming nafar malakali pedagog yuborishini e’lon qildi. 

Hindistonda esa 2026-yilda turli masalalarga doir noroziliklar kuzatildi. Iyun oyida tibbiyot oliygohlariga kirish imtihoni — NEET bilan bog‘liq muammolar va savollar sizib chiqishi haqidagi da’volar talabalar noroziligiga sabab bo‘ldi. Hukumat imtihon bilan bog‘liq qonunbuzarliklar sabab Telegramga vaqtinchalik cheklov kiritdi.

Oktyabr boshidagi boshqa namoyishlar esa saylovchilar ro‘yxatini qayta ko‘rib chiqish jarayoniga qarshi qaratildi. «Cockroach Janta Party» harakati vakillari Saylov komissiyasi rahbarining iste’fosini talab qildi. 10-oktabr kuni politsiya harakat asoschisi Abhijeet Dipkeni Dehlida rejalashtirilgan namoyish oldidan hibsga oldi. Bu voqealarni NEET mojarosining davomi sifatida emas, turli sabablar va ishtirokchilarga ega alohida noroziliklar sifatida ko‘rish lozim. 

Fransiya va Hindiston misollari yoshlar harakati faqat hukumatni ag‘darish yoki davlat tizimini o‘zgartirishga qaratilmasligini ko‘rsatadi. U ta’lim sifati, adolatli tanlov, davlat idoralarining javobgarligi yoki saylov jarayonining shaffofligi kabi aniq masalalarga ham qaratilishi mumkin.

Ijtimoiy tarmoqlar — sababmi yoki safarbarlik vositasimi?

Z avlodining siyosiy faolligini tushunishda internetning rolini to‘g‘ri baholash muhim. Raqamli platformalar muammoni ko‘pchilikka yetkazadi, odamlarni umumiy talab atrofida birlashtiradi, namoyishlar haqidagi videolarni tarqatadi va turli hududlardagi ishtirokchilar o‘rtasida aloqa o‘rnatadi.

2025-yilda Carnegie jamg‘armasida e’lon qilingan tahlil ijtimoiy tarmoqlar shaxsiy noroziliklarni kengroq adolatsizlik hissi bilan bog‘lashini, umumiy ramz va talablar shakllanishiga yordam berishini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, bunday harakatlar barqaror tashkilot va aniq kelishilgan maqsadlarga ega bo‘lmasa, ichki kelishmovchiliklar hamda zo‘ravonlik xavfini boshqarish qiyinlashishi mumkin. 

Raqamli maydon hukumatlar uchun ham nazorat vositasiga aylanishi mumkin. Science Advances jurnalida chop etilgan sharh ijtimoiy tarmoqlar faollarga axborot tarqatish imkonini berishi bilan birga, kuzatuv, senzura va bosim o‘tkazish uchun ham ishlatilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Demak, ijtimoiy tarmoqlarni norozilikning yagona sababi deb bo‘lmaydi. U ko‘pincha mavjud muammolarni ko‘rinadigan qiladi, norozilikni tez yoyadi va jamoaviy harakatni muvofiqlashtiradi. Lekin u ish o‘rinlari yaratmaydi, korrupsiyani o‘z-o‘zidan bartaraf etmaydi va davlat idoralarini avtomatik ravishda hisobdor qilmaydi.

Yolg‘izlik siyosiy norozilikka undaydimi?

Yoshlar orasidagi yolg‘izlik va siyosiy faollik aloqasi bo‘yicha tadqiqotlar mavjud, biroq ularning natijalaridan ehtiyotkorlik bilan foydalanish kerak. Suhyen Baening 2024-yilda e’lon qilingan va hali ilmiy taqrizdan o‘tgan jurnal maqolasi maqomiga ega bo‘lmagan tadqiqoti AQShdagi bir nechta yirik so‘rov ma’lumotlarini tahlil qilgan. Unda yolg‘izlik ovoz berish kabi an’anaviy siyosiy ishtirok bilan salbiy, norozilik namoyishlari, petitsiya va boykot kabi shakllar bilan esa ijobiy bog‘liqlik ko‘rsatgan. 

Bu natija yolg‘izlik odamni albatta namoyishga olib chiqadi, degani emas. Tadqiqot kuzatilgan bog‘liqlikni ko‘rsatadi, lekin uning sababini to‘liq aniqlamaydi. Bundan tashqari, AQShdagi ma’lumotlarni Nepal, Bangladesh yoki boshqa mamlakatlardagi yoshlar xulqiga bevosita tatbiq etish mumkin emas.

Gallupning 2025-yilda e’lon qilingan AQSh so‘rovida doimiy yoki tez-tez yolg‘izlik his qiladigan 18–29 yoshli erkaklarning 45 foizi, ayollarning esa 25 foizi siyosiy maqsadga erishish uchun zo‘ravonlik ayrim holatlarda maqbul bo‘lishi mumkinligini bildirgan. 

Ijtimoiy uzilish ayrim odamlarning siyosiy munosabatlariga aloqador bo‘lishi mumkin, lekin namoyishga chiqish qaroriga iqtisodiy vaziyat, adolatsizlik hissi, shaxsiy tajriba va siyosiy imkoniyatlar ham ta’sir qiladi.

Yoshlar harakati siyosiy kuchga aylanadimi?

So‘nggi voqealar Z avlodi siyosiy jarayonlarga ta’sir ko‘rsatish imkoniyatiga ega ekanini namoyon qilmoqda. Ular ommaviy namoyishlar orqali hukumatlarga bosim o‘tkazishi, muayyan masalalarni kun tartibiga olib chiqishi, saylovlarda yangi siyosiy kuchlarni qo‘llab-quvvatlashi yoki davlat idoralaridan javob talab qilishi mumkin.

Biroq yoshlarni yagona maqsad va qarashlarga ega, birlashgan global harakat sifatida tasvirlash noto‘g‘ri. Nepalda korrupsiya va siyosiy elitalarning imtiyozlari, Bangladeshda davlat xizmatidagi kvotalar, Shri-Lankada iqtisodiy inqiroz, Fransiyada ta’lim sifati, Hindistonda esa imtihonlar va saylovchilar ro‘yxati bilan bog‘liq masalalar norozilikning asosiy sabablariga aylandi. Bu talablar bir-biridan farq qiladi.

Ijtimoiy tarmoqlar yoshlarning o‘zaro aloqa qilishi va safarbarligini osonlashtiradi. Ammo norozilikning siyosiy natijaga aylanishi harakatning maqsadlari, tashkiliy salohiyati, boshqa ijtimoiy guruhlar bilan hamkorligi va davlat institutlarining javobiga ham bog‘liq.

Shuning uchun Z avlodini “eng norozi avlod” deb atashdan ko‘ra, uni o‘z talablarini ommaviy ifodalashning yangi imkoniyatlariga ega avlod sifatida ko‘rish aniqroq. Uning siyosiy kuchga aylanishini namoyishlar soni bilangina emas, balki bu harakatlar davlat siyosati, saylovlar va uzoq muddatli islohotlarga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani bilan baholash kerak.

Muallif: Maftuna Baxt