Ҳиндлардан нимани ўрганишимиз керак?

Китоб — бу нафақат билим манбаи, балки жамиятнинг ички дунёсини акс эттирувчи кўзгу ҳам ҳисобланади. Одамларнинг қандай китобни ўқиётгани, улар нимага интилаётгани ва ўзларини қандай келажак сари етаклаётгани ҳақида кўп нарса айтиб беради. Айнан шу нуқтаи назардан қараганда, Ҳиндистон китоб бозори бугунги кунда қизиқарли тадқиқот майдонига айланган. Сўнгги таҳлили шуни кўрсатадики, бир миллиард уч юз миллиондан ортиқ аҳолига эга бу улкан мамлакатнинг китоб жавонлари миллатнинг жамоавий руҳий ҳолатини ўзида мужассам этган ноёб китобларга тўла.

 Инглиз тили — нафақат тил, балки мақом рамзи. Ҳиндистонда юзлаб тил ва шевалар амалда қўлланилади — ҳинди, бенгал, телугу, марати, тамил ва бошқа кўплаб тиллар мамлакатнинг лингвистик хилма-хиллигини ташкил этади. Шунга қарамай, китоб бозорида сотилаётган энг оммабоп нашрларнинг аксарияти айнан инглиз тилида чоп этилган. Ҳиндистон учун инглиз тили — мустамлакачилик давридан қолган мерос бўлишига қарамай — бугунги кунда ижтимоий поғонадан юқорига кўтарилишининг, сифатли таълимнинг ва халқаро миқёсда муваффақият қозонишнинг бир қисмига айланган. Шу боис инглиз тилидаги китоблар сотиб олиш кўпинча шахсий инвестиция сифатида ҳам кўрилади — бу шунчаки ўқиш эмас, балки ижтимоий мақомни мустаҳкамлаш усули ҳамдир.

         Self-help жанрининг ҳукмронлиги

Ҳиндистон китоб дўконларида бестселлерлар рўйхатининг олд қаторларида бадиий адабиёт эмас, балки шахсий ривожланишга бағишланган китоблар жой олган.

 “Atomic Habits” (Жеймс Клир), “The Psychology of Money” (Морган Хоусел) ва “How to Win Friends and Influence People” (Дейл Карнеги) каби асарлар савдо рейтингларининг юқори поғоналарини эгаллаган. Рақобат кучли бўлган, аҳоли сони тез суръатларда ўсиб бораётган ва ёш меҳнат бозори жуда динамик бўлган жамиятда одамлар амалий маслаҳатларга, ўз-ўзини такомиллаштириш формулаларига ва молиявий саводхонликка алоҳида эҳтиёж сезмоқда. Мутолаа ва тадбиқ уларга тезкор натижа ваъда қилувчи, арзон ва қулай “мураббий” вазифасини ўтамоқда.

 Сўнгги йилларда бу йўналишда маҳаллий муаллифларнинг ҳам ўрни сезиларли даражада ошди. Ҳинд ёзувчилари ғарб нашрларидан фарқли ўлароқ, маҳаллий воқелик ва маданий контекстга мослаштирилган шахий муваффаққиятга эришиш ва соғлом турмуш тарзи мавзуларида китоблар ёзмоқда.

Мозийга қайтиш: тарих ва миллий ўзликка интилиш

Ҳинд китобхонларининг қизиқиши фақат ривожланиш рецептлари билан чекланмайди. Сўнгги йилларда Ҳиндистон тарихи, дини, мифологияси ва геосиёсий ўтмишига бағишланган асарларга талаб сезиларли даражада ошган. Бу ҳолатни тасодифий тренд деб бўлмайди — бу чуқурроқ ижтимоий жараённинг аксидир. Жадал глобаллашув ва замонавийлашув шароитида кўплаб ҳиндистонликлар ўз илдизларига, миллий ўзига хослигига ва қадимий меросга қайта мурожаат қилишга интилмоқда. Қадимги диний матнларнинг замонавий талқинлари, руҳий-маърифий адабиёт ва Ҳиндистоннинг бой тарихий ўтмишини ёритувчи китоблар айнан шу эҳтиёжни қондирмоқда — бу ўзликни излаш ва замонавий дунёда ўз ўрнини англашга уринишнинг бир кўринишидир.

Ижтимоий тармоқлар — душман эмас, иттифоқчи. Кўпчилик ижтимоий тармоқларни китоб ўқиш маданиятига таҳдид сифатида кўрса-да, Ҳиндистон мисолида бу тенденция аксинча ишлаётганга ўхшайди. Машҳур блогерлар, YouTube контент-муаллифлари ва ижтимоий тармоқнинг фаол юритувчилари томонидан ёзилган китоблар тез оммалашиб, миллионлаб нусхада сотилмоқда. Instagram ва YouTube платформалари энди шунчаки кўнгилочар контент маскани эмас, балки китобларни тарғиб қилувчи, китобхонлик маданиятини шакллантирувчи муҳим майдонга айланган. “Bookstagram” ва “BookTok” каби ҳодисалар ёш авлод ўртасида китобга бўлган қизиқишни жонлантирмоқда, уларни янги жанрлар ва муаллифлар билан таништирмоқда. Ҳиндистон китобхонлари ва уларнинг танлови тарих ва бугунги кун, маҳаллийлик ва глобаллашув, амалиёт ва маънавиятнинг барчаси бирлашиб, миллатни юксалтирувчи омилга айланишини кўрсатувчи ноёб мисолдир.

 Бу бизга нима ўргатади?

 Ҳиндистон мисоли шуни кўрсатадики, китобхонлик — мамлакат тараққиёти ва жамият кайфиятининг энг сезгир кўрсаткичларидан биридир. Бу тажриба Ўзбекистон учун ҳам айни муддао мулоҳаза юритиш имконини беради. Сўнгги йилларда ўзбек китобхонлари орасида ҳам self-help ва шахсий ривожланиш китобларига қизиқиш сезиларли даражада ошди — бу, биринчи навбатда, ёш авлоднинг касбий ютуқларга эришиш, молиявий саводхонлик ва ўз устида ишлашга бўлган эҳтиёжидан дарак беради. Ҳиндистонликлар каби, ўзбек китобхонлари ҳам икки йўналишда — бир томондан замонавий дунёга интеграциялашиш ва камолотга эришиш сирларини ўрганиш, иккинчи томондан эса ўз тарихи, маданий мероси ва миллий ўзлигини англашга интилиш йўналишида ҳаракатланмоқда. Ижтимоий тармоқлар ва букблогерликнинг оммалaшиши китобхонлик маданиятини янги, рақамли форматда сақлаб қолиш ва ривожлантириш учун катта имконият яратади. (Биргина “Бинафша шуъласи” ҳақида минглаб контентлар тайёрланганини мазкур китобнинг оммалашиб, шов-шув бўлганини бир эсланг.) Баъзан бир бирига қарама-қарши бўлган нарсаларнинг интеграцияси тараққиётга элтувчи йўлга айланади.

Мафтуна Бахтиёрова